हनुमान् तदा राक्षसाधिपतिं रावणं ददर्श, यस्य भुजा उत्तमाङ्गदैः भूषिताः, उत्तमचन्दनरागेण लेपिताः, महाबलाङ्गदैः विराजमानाः, पञ्चमस्तकनागानिव दीप्तिमन्तः। सः रत्नमयेन स्फटिकासनं, शुभवस्त्रपरिच्छन्नं, आसीनः, परमश्रियं प्रकटयन् बभूव। तस्य सर्वतो रमणीयाभिः सुमनोरमाभिः स्त्रीभिः परिवृतः, दूरतो व्यजनहस्ताभिः परिचर्यमाणः, रराज। तत्र दुर्धरः, प्रहस्तः, महापार्श्वः, निकुम्भश्च—सर्वे मन्त्रकुशलाः मन्त्रिणः समीपे उपविष्टाः। रावणस्तु चत्वारिभिः बलिनां राक्षसैः परिवृतः, यथा चतुर्भिः समुद्रैः समन्तात् जगदावृतं स्यात्, तथा तिष्ठति स्म। मन्त्रकुशलैः शुभलक्षणैश्च मन्त्रिभिः, अन्यैश्च शुभदर्शनैः, सः देवेश्वरः देवैः परिवृत इव तिष्ठन्, सान्त्वनं प्राप। एवं हनुमान् स राक्षसेन्द्रं, अतुलप्रभं, मेरुशिखरस्थं जलदं यथा, तैः राक्षसैः बलिनां परिवृतं ददर्श। तत्र भीषणवीर्यैः राक्षसैः पीड्यमानोऽपि, परमाश्चर्यविस्मितः, राक्षसाधिपतिं पश्यन् तस्थौ। तं तेजस्विनं राक्षसाधिपतिं दृष्ट्वा, हनुमान् तस्य तेजसा मोहितचित्तः, चिन्तयितुम् आरब्धः। "हा! किमिदं रूपम्! हा! किमिदं वीर्यम्! हा! किमिदं बलम्! हा! किमिदं तेजः! हा! किमिदं राक्षसाधिपतेः सर्वलक्षणसम्पत्तिः!" इति सः विचारयामास। यदि अधर्मः न बलवत्तरः स्यात्, अयं राक्षसाधिपः सुरेन्द्रेण सह स्वर्गलोकस्यापि रक्षकः स्यात्। अस्य क्रूरकर्मणः, निःस्नेहस्य, लोके निन्दितकर्मणः, देवदानवसहितानां सर्वभूतानां भीतिः जायते। क्रुद्धः सन्, अयं एकमेव जगत् एकसागरमिव कर्तुं समर्थः। एवं बुद्धिमान् कपिः, राक्षसाधिपतेः अप्रमेयबलं दृष्ट्वा, बहुधा चिन्तयामास। एवं पञ्चाशत्तमः सर्गः श्राव्यः। श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे सुन्दरकाण्डे पञ्चाशत्तमः सर्गः। ततः रावणः, महाबाहुः, पिङ्गललोचनः, लोकभीषणः, तं पुरतः स्थितं दृष्ट्वा, महतीं क्रोधमवाप। तस्य बुद्धिः संशयेनाभिभूतः, सः कपिसत्तमं तेजस्विनं निरीक्ष्य, "कच्चिदयं कैलासे मया कदाचित् हास्यकाले शप्तः दिव्यः नन्दी साक्षात् अत्र आगतः?" इति चिन्तयामास। "कच्चिदयं वानररूपधारी स नन्दी, उत वा बाणः, अथवा कश्चिदसुरः?" इति विचारयामास। ततः राजा, क्रोधात् रक्तलोचनः, मन्त्रिणां श्रेष्ठं प्रहस्तं समीचीनकाले, विस्तीर्णार्थयुक्तं वाक्यं अब्रवीत्— "एषः पापः कुतः आगतः, किमर्थं वा आगतः? किमर्थं वा वनस्य विनाशः, राक्षसानां च भीषणं कृतम्?" इति पृच्छ्यताम्। "किमर्थं दुर्गे मम पुरीं प्रविष्टः, किमर्थं वा युद्धे इच्छति? एषः दुष्टबुद्धिः पृच्छ्यताम्।" रावणस्य वचनं श्रुत्वा, प्रहस्तः उवाच— "शान्तः भव, स्वस्ति ते अस्तु; न ते भीः अस्ति, वानर। यदि त्वं इन्द्रेण प्रेषितः अत्र रावणालयं प्राप्तः, तदा सत्यम् उक्त्वा विमुक्तो भविष्यसि; मा भयम्। यदि त्वं कुबेरस्य, यमस्य, वरुणस्य वा कृत्स्नरूपं गृहीत्वा अस्माकं पुरीं प्रविष्टः, अथवा विष्णुना विजयकामेन प्रेषितः, त्वं न केवलं वानरः; तव तेजोऽपि वानरस्य न स्यात्। अतः सत्यम् उक्त्वा विमुक्तो भविष्यसि; मिथ्या वदन् जीवितं दुर्लभम्। किं कारणं तव आगमनस्य रावणालये? इत्युक्तः कपिश्रेष्ठः राक्षसाधिपतिं प्रत्युवाच।" सः उवाच— "नाहं इन्द्रस्य, न यमस्य, न वरुणस्य च मित्रम्; न कुबेरस्य, न विष्णोः प्रेषितः। एष एव मम स्वभावः—वानरः अस्मि, अत्र आगतः। राक्षसाधिपतेः दर्शनं दुर्लभं मया प्राप्तम्। राक्षसाधिपतेः वनं मया तस्य दर्शनार्थं विनष्टम्। ततः बलिनः राक्षसाः युद्धकामाः आगच्छन्। आत्मरक्षणार्थं मया युद्धे प्रत्युत्थितम्। न देवाः, न असुराः, मां शस्त्रैर्वा पाशैर्वा बन्धयितुं समर्थाः। ब्रह्मणः आज्ञया एषः वरः मम अपि प्राप्तः। राक्षसाधिपतेः दर्शनकामः अहं अस्त्रं स्वीकृतवान्। अस्त्रात् विमुक्तः अपि, राक्षसैः समुपनयितः। रामस्य कस्यचित् कार्यस्य निमित्तम् अहं तव समीपम् आगतः। मां राघवस्य दूतं, अप्रमेयतेजसं, विद्धि। इदानीं मम हितवचनं शृणु, प्रभो।" एकपञ्चाशत्तमः सर्गः श्राव्यः। ततः महात्मानं कपिश्रेष्ठं स्थिरचित्तं निरीक्ष्य, दशग्रीवः अर्थगर्भं वाक्यं उवाच। "अहं तव समीपं सुग्रीवस्य सन्देशं वहन् आगतः। राक्षसाधिपते, वानराधिपः तव भ्राता, तव कुशलं पृच्छति। सुग्रीवस्य आज्ञां शृणु, महात्मनः, धर्मयुक्तं हितयुक्तं च वाक्यं, यदिह परत्र च शोभते।" "दशरथो नाम राजा आसीत्, रथगजाश्वसम्पन्नः, सर्वजनप्रियः, पितरं यथा, तेजस्वी, देवेन्द्रसदृशः। तस्य ज्येष्ठः पुत्रः, महाबाहुः, प्रियः, बलवान्, पितुः आज्ञया दण्डकवनं गतः। सः भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह, भार्यया सीतया च, रामो नाम, महातेजाः, धर्मपथं अन्वगात्।