हनुमान् तदा रावणस्य सभाṃ प्रविश्य, तं राक्षसेश्वरं दृष्टवान्। तस्य वक्षः प्रदेशः राजतहारभूषितः, कालाञ्जनसमवर्णः, शशिपूर्णमुखः, इव नवमेघः सवितृचन्द्रयुतः बभौ। तस्य भुजौ, मणिवलयैः शोभितौ, उत्तमगन्धचन्दनलेपनैः सुस्निग्धौ, महाभुजङ्गाविव पञ्चशिरस्कौ, कीर्तिम् अदधाताम्। सः दिव्यरत्नमणिमयेन स्फटिकासने, उत्तमवस्त्रसमाच्छन्ने, समासीनः आसीत्। तं सर्वतो विशुद्धाभरणाभिर्भूषिताभिः स्त्रीभिः परिवृतम्, दूरात् चामरगृहीत्रीभिः सेव्यमानम् अतीव शोभमानम्। तत्रैव दुर्धरः, प्रहस्तः, महापार्श्वः, निकुम्भश्च—मन्त्रकुशलाः मन्त्रिणः समीपे उपविष्टाः। चत्वारः बलवत्तराः राक्षसाः, यथा चत्वारः समुद्राः भूमिम् आवृत्य तिष्ठन्ति, एवं तं सर्वतः परिवृत्य स्थिताः। शुभलक्षणसम्पन्नैः मन्त्रिभिश्च, अन्यैश्च शुभदर्शनैः, यथा देवैः परिवृतः देवेश्वरः, तथा सः सन्तोषितः। हनुमान् तं राक्षसानां प्रभुं, अप्रतिमतेजसं, मेरुशिखरस्थं मेघमिव, समन्तात् परिवृतं दृष्ट्वा, तैः भीषणपराक्रमैः राक्षसैः पीड्यमानः अपि, विस्मयपरिप्लुतचित्तः तं राक्षसेन्द्रं पश्यन् स्थितः। तस्य तेजसा मोहितचित्तः हनुमान् चिन्तयामास—"अहो रूपम्! अहो धैर्यम्! अहो बलम्! अहो तेजः! अहो लक्षणसम्पत्तिः अस्य राक्षसाधिपतेः! यदि अधर्मः न बलवान् स्यात्, अयं राक्षसेश्वरः सुरेन्द्रसहितस्यापि लोकस्य रक्षिता स्यात्। परन्तु अस्य निर्दयकर्माणः, लोकनिन्दितस्य, सर्वे प्राणिनः—देवदानवाः अपि—भीमन्ति। क्रुद्धः सन्, एकमिव समुद्रं कृत्वा लोकं नाशयितुं समर्थः।" एवं बहुधा विचिन्त्य, अनन्तवीर्यस्य राक्षसेन्द्रस्य पराक्रमं दृष्ट्वा, स मारुतात्मजः विचारयामास। एवं स रावणस्य तेजसा विस्मितः हनुमान्, तं महाबलिनं रावणं पुरतः स्थितं दृष्ट्वा, सः दशग्रीवः, पीतवर्णनयनः, लोकभीषणः, महाक्रोधेन समाक्रान्तः। संशयेन पीडितचित्तः, सः महाबलिशाली कपिसत्तमं तेजस्विनं निरीक्ष्य, मनसा चिन्तयामास—"कच्चित् एषः कैलासे मया कदाचित् हास्यकाले शप्तः दिव्यः नन्दिः स्वयमेव आगतः? कच्चित् एषः वानररूपधारी सः, उत बाणः, उतापि कश्चनासुरः?" इति। क्रोधेन रक्तलोचनः राजा, मन्त्रिणां श्रेष्ठं प्रहस्तं समीपस्थितं सम्यक् काले सम्बोधितवान्, विस्तीर्णं सारभूतं वाक्यम् उक्तवान्—"अयं दुष्टः कुतः आगतः? किमर्थं वनस्य विनाशः, राक्षसानां च धम्र्सं कृतम्? किमर्थं दुर्गे मम पुरीं प्रविष्टः? युद्धे वा किम् इच्छति? पृष्टव्यः अयं पापचेताः।" रावणवचनं श्रुत्वा, प्रहस्तः उवाच—"शान्तः भव, मङ्गलानि ते सन्तु, वानर, त्वं न भीतः भव। यदि त्वं इन्द्रेण प्रेषितः रावणालयम् आगतः, सत्यं वद; मा भीः, वानर, विमुक्तः भविष्यसि। यदि वा कुबेरयमवरुणानां कृते, एषः रुचिररूपः त्वया प्राप्तः, वा विष्णुना विजयं कामयता प्रेषितः, त्वं न वानरः, तव तेजः न वानरस्यैव। सत्यं वद; तदा वानर, विमुक्तः भविष्यसि। मिथ्यावादी चेत्, प्राणरक्षणं दुर्लभं।" एवं रावणालयं किमर्थं प्रविष्टः, इति पृष्टः स कपिश्रेष्ठः राक्षसेन्द्रं प्रत्युवाच—"नाहं इन्द्रस्य, न यमस्य, न वरुणस्य सहायकः, न कुबेरस्य, न विष्णोः प्रेषितः। मम स्वभाव एवायं—वानरः अहम्, अत्र आगतः। दुर्लभं राक्षसेन्द्रदर्शनं मया प्राप्तम्। राक्षसेन्द्रवनं दृष्टुकामेन मया विनाशितम्। ततः युद्धकाङ्क्षिणः बलवन्तः राक्षसाः आगमन्। आत्मरक्षणाय मया युद्धे प्रत्युत्थायम्। न देवाः, न दानवाः, शस्त्रपाशैः मां बन्धयितुं समर्थाः। पितामहस्य आज्ञया एषः वरः ममापि प्राप्तः। राक्षसेन्द्रदर्शनकामः, शस्त्राय समर्पितः। विमुक्तः अपि शस्त्रात्, राक्षसैः समुपनितः। रामस्य कस्यचित् कार्यस्य निमित्तं तव समीपम् आगतः। राघवस्य दूतं मां विद्धि, अनन्तवीर्यस्य। मम हितकराणि वचनानि शृणु।" ततः सर्गः पञ्चाशः श्राव्यः। श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे सुन्दरकाण्डे पञ्चाशः सर्गः। ततः स्थिरबुद्धिम्, महात्मानं कपिश्रेष्ठं, रावणं दशग्रीवं प्रति अर्थगर्भं वाक्यं उवाच—"अहं तव समीपं सुग्रीवस्य सन्देशं वहन् आगतः। राक्षसाधिप, वानराधिपः तव भ्राता, तव कुशलं पृच्छति। तव भ्राता सुग्रीवः, महात्मा, धर्मयुक्तं हितं च वाक्यं, अत्र च परत्र च युक्तं, शृणु।" "अस्ति राजा दशरथः नाम, रथगजाश्वसम्पन्नः, सर्वलोकपितृसदृशः, देवेन्द्रसदृशतेजाः। तस्य ज्येष्ठः पुत्रः, महाबाहुः, प्रियः, बलवान्, पित्रा आदेशात् दण्डकवनं गतः।