तेन महात्मना हनुमता राक्षसाधिपतिं रावणं दृष्ट्वा, स दशग्रीवः तेजसा अतिवद्यो मन्दरगिरिरिव शिखरैः नागसमूहैः समलङ्कृतः प्रकटितः। तस्य वक्षः रौप्यहारैः शोभितम्, कृष्णाञ्जनमयमिव गहनं, मुखं पूर्णचन्द्रमिव, वर्षमेखलायामिव सूर्यचन्द्रयुग्मं शोभते। बाहवः तस्य उत्तमकङ्कणैः, सुगन्धिसुगन्धितचन्दनलेपैः, महाबाहुभूषणैः अलङ्कृताः, पञ्चफणिनागैः समुल्लसिताः। स रत्नमयकाचमणिस्फटिकासनमुपविष्टः, उत्तमवस्त्रैः आवृतः, दिव्यस्त्रीभिः सर्वतः सुवर्णाभरणभूषिताभिः परिवृतः, दूरात् चामरधारिभिः सेव्यमानः। तस्य समीपे दुर्धरः, प्रहस्तः, महापार्श्वः, निकुम्भः च, मन्त्रविदः मन्त्रिणः उपविष्टाः। तं चतुर्भिः राक्षसैः बलगर्वितैः परिवृतं, यथा चतुर्भिः समुद्रैः जगत्संवृतं दृश्यते। शुभदर्शनैः मन्त्रिणः च, अन्यैः च, सान्त्वितः, देवेश्वरः देवैः यथाऽभ्यर्चितः। हनुमान् तं राक्षसेन्द्रं अतिभास्वरं, मेरुशिखरे वर्षमेखलायामिव परिवृतं, दृष्टवान्। तेषां भयानकविक्रमाणां राक्षसाणां मध्ये, हनुमान् महाविस्मयेन तं राक्षसाधिपतिं निरीक्ष्य, मनसि चिन्तयामास। अहो रूपम्! अहो धैर्यम्! अहो बलम्! अहो तेजः! अहो सर्वलक्षणसम्पन्नः राक्षसाधिपतिः! यदि अधर्मः न बलवान् स्यात्, अयं राक्षसाधिपतिः सुरलोकस्यापि रक्षिता स्यात् इन्द्रसहितः। किन्तु तस्य क्रूरानृशंसकर्मणः, लोकनिन्दितस्य, सर्वे भूताः देवदानवाः च तं भीषन्ति। क्रुद्धः स जगत् एकमिव समुद्रं कर्तुं समर्थः। एवं कपिवरः हनुमान् रावणस्य अपरिमितबलं दृष्ट्वा, विविधानि चिन्तयामास। ततः पञ्चाशत्तमः सर्गः आरम्भः। हनुमानं पुरतः स्थितं दृष्ट्वा, महाबाहुः पीतलोचनः रावणः, लोकभीषणः, महाक्रोधेन अभिपन्नः। स संशयेन मनसा कपिवरं तेजस्विनं निरीक्ष्य, चिन्तयामास—'कैलासे नन्दिना शापितः यः, स एव इह कपिरूपेण आगतः नु? किं वा बाणः, किं वा असुरः?' इति। ततः रावणः क्रोधात् रक्तलोचनः, मन्त्रिणां श्रेष्ठं प्रहस्तं समुपादिश्य, समये विस्तीर्णार्थवचनं उक्तवान्—'अयं पापकृत् पृच्छ्यताम्—कुतः आगतः? किमर्थम्? किम् वनस्य विनाशः, राक्षसाणां च धमः? किम् दुर्गे नगरमासाद्य, किम् युद्धे लक्ष्यं? पृच्छ्यताम् अयं दुष्टचेताः।' रावणवचनं श्रुत्वा प्रहस्तः उदारवाक्यं प्रोवाच—'शान्तः भव, शुभं ते; न भयं अस्ति कपे। यदि इन्द्रेण रावणालयं प्रेषितः, तत्त्वं वक्तव्यम्; न भयं अस्ति, विमुक्तः स्याः। यदि कुवेर, यम, वरुण, विष्णु वा तव विजयाय प्रेषितः, न केवलं कपिः, तव तेजः अपि कपिसामान्यं नास्ति। सत्यम् वद, विमुक्तः स्याः; मिथ्या वदन् जीवितं दुर्लभम्। यद्यपि अन्यकारणेन रावणालयं प्रविष्टः, तदा तव पृच्छ्यः।' एवं उक्तः कपिवरः राक्षसाधिपतिं प्रत्युवाच—'नाहं इन्द्रस्य, यमस्य, वरुणस्य, कुवेरस्य, विष्णोः च मित्रः; न तैः प्रेषितः। स्वभावेन अहं कपिः, आगतः। दुर्लभं राक्षसाधिपतेः दर्शनं मया प्राप्तम्। राक्षसाधिपतेः वनं मया दर्शनार्थं विनष्टम्; ततः युद्धे उत्सुकाः राक्षसाः आगताः। आत्मरक्षणाय युद्धे प्रत्युत्तिष्ठम्; न देवाः, न असुराः शस्त्रैः, पाशैः वा मां बन्धयितुं शक्नुवन्ति। ब्रह्मणः आदेशात् मम अपि एष वरः प्राप्तः। राक्षसाधिपतेः दर्शनाय शस्त्रं स्वीकृतम्। विमुक्तः शस्त्रात्, राक्षसैः समुपनयितः; रामस्य कार्यार्थं तव समीपम् आगतः। राघवस्य अपरिमिततेजसः दूतः मां विद्धि; श्रूयताम् मम हितवचनम्।' पञ्चाशत्तमः सर्गः आरम्भः। तदा हनुमान्, महात्मा, स्थिरः, संयतः, दशग्रीवाय अर्थपूर्णं वाक्यं उवाच—'सुग्रीवस्य सन्देशं तव समीपम् आगतः; राक्षसाधिपते, वानरराजः तव भ्राता, तव कुशलं पृच्छति। भ्राता सुग्रीवः धर्मयुक्तं यथायोग्यं वाक्यं तव आदेशरूपेण श्रावयति। राजा दशरथः नाम, रथगजाश्वसम्पन्नः, सर्वजनपिता, देवेश्वरप्रतिभः, पूर्वं आसीत्।