हनुमान्, कपिसत्तमः, तत्र राक्षसाधिपतिम् अपि ददर्श—स तेजसा च बलसम्पदा च युक्तम्, सूर्यसमप्रभम्। तदा दशग्रीवः, कोपाग्निना रञ्जितनेत्रः, तं कपिम् अवलोक्य, तत्र संस्थितान् मन्त्रिणः, ये कुलाचारयो वृद्धाश्च, तान् सम्बोधितवान्। ततः स कपिः यथोचितं तैः स्वकार्यम् आगमनहेतुम् च पृष्टः, स च प्राकाश्येन व्याहरत्—"अहं कपिराजस्य दूतः इह आगतः।" ततः हनुमान्, भीमपराक्रमः, क्रोधात् रञ्जितलोचनः, राक्षसाधिपतिम् अद्भुतकर्माणम् आलोक्य विस्मयम् अगच्छत्। स तम् ददर्श—रम्येण सुवर्णमुकुटेन शोभमानम्, मुक्ताजालैः आवृतम्, महाविभूत्याऽभिव्यक्तम्। कनकभूषणैः, मणिमयैः वज्रसंयुतैः, मनसा कल्पितैरिव विचित्रैः अलङ्कृतम्। दिव्यवस्त्रपरिधानम्, रक्तचन्दनलिप्तम्, नानाविधैः सुगन्धिभिः स्वयम् अभ्यक्तम्। विचित्ररूपम्, भयानकम्, रक्तलोचनम्, दीप्तदंष्ट्रम्, दीर्घश्वेतदन्तावलिसंयुक्तम्। दशमुखम्, महातेजसम्, मन्दरशिखरमिव नागगणैः समन्ततः आवृतम्। तस्य वक्षःस्थले रजतहारम्, कालाञ्जनसंकाशम्, पूर्णचन्द्रवदनम्, मेघराशिमिव सूर्यचन्द्रयुतम्। बाहवः, कुण्डलैः विभूषिताः, उत्तमचन्दनगौरः, महाभुजवलयैः शोभमानाः, पञ्चशिरःपन्नगानिव। दिव्यरत्नमयकांचनसोपानोपविष्टम्, उत्तमास्तरणेन आच्छादितम्। सर्वतः सुमनोरमाभिः स्त्रीभिः परिवृतम्, दूरतः चामरगृहिभिः सेव्यमानम्। दुर्धरप्रहस्तमहापार्श्वनिकुम्भैः मन्त्रिभिः समीपे उपविष्टैः, ये मन्त्रकुशलाः। चत्वारः बलिनः राक्षसाः समन्ततः स्थिताः, यथा चत्वारः समुद्राः जगदावृत्य तिष्ठन्ति। मन्त्रकुशलैः, शुभदर्शनैश्च अन्यैः मन्त्रिभिः परितोषितः, इन्द्रवद् देवैः परिवृतः। हनुमान् तम् अतुलतेजसम् राक्षसाधिपतिम् अपश्यत्, मेरुशिखरे मेघमिव। तैः भीमबलेन राक्षसैः पीड्यमानः अपि, स विस्मयाविष्टः तं राक्षसेन्द्रम् अपश्यत्। ततः स तेजस्विनम् राक्षसराजानम् दृष्ट्वा, हनुमान् तस्य तेजसा मोहितचित्तः चिन्तयामास—"हा! किमिदं रूपम्! हा! किमिदं साहसम्! हा! किमिदं बलम्! हा! किमिदं तेजः! हा! सर्वलक्षणसम्पन्नोऽयं राक्षसेन्द्रः। यदि अधर्मः न बलवान् स्यात्, अयं राक्षसेन्द्रः सुरलोकस्यापि, इन्द्रसहितस्य, रक्षकः स्यात्।" तस्य क्रूरकर्मणा, निष्ठुरकर्मणा, ये लोके निन्द्याः, सर्वे भूतानि, सुरासुराः अपि, तं भीरवः। क्रुद्धः स हि जगत् एकार्णवम् अपि कर्तुम् समर्थः। एवं स विज्ञः कपिः, राक्षसेन्द्रस्य अप्रमेयबलम् दृष्ट्वा, नानाविधं विचिन्त्य तस्थौ। ततः, सुमहाबाहुः, पिङ्गलोचनः, सर्वलोकभयदः रावणः, तं पुरतः स्थितं हनूमन्तम् दृष्ट्वा, महता कोपेन आक्रान्तः। संशयेन चित्तम् आविष्टः, स तेजस्विनं कपिसत्तमम् आलोक्य चिन्तयामास—"कच्चित् एष कैलासे मया हास्यकाले शप्तः दिव्यः नन्दिः स्वयम् आगतः? कच्चित् एष वानररूपधारी स एव, अथवा बाणः, वा कश्चिद् असुरः?" तदा राजा, कोपात् रञ्जितलोचनः, मन्त्रिणां श्रेष्ठम् प्रहस्तम् उचितकाले उवाच—"एष पापः कुतः आगतः? किम् अस्य कारणम्? किमर्थम् वनविनाशः, किमर्थं राक्षसानां भयं कृतम्?" "किमर्थम् दुर्गां पुरीं प्रविष्टः, किमर्थं वा युद्धे अभिप्रेतम्? एष पापचेताः पृच्छ्यताम्।" रावणवचनम् श्रुत्वा, प्रहस्तः उवाच—"शान्तो भव, शुभं ते अस्तु; न ते भीतिः, हे वानर। यदि त्वम् इन्द्रेण प्रेषितः रावणालयम् आगतः, तत्त्वं वद; मा भैः, वानर, विमुक्तः भविष्यसि। यदि वा त्वम् एतद्रूपम् धारयित्वा कुबेरयमवरुणानां कृत्येन पुरीम् प्रविष्टः, अथवा विष्णुना विजयकामेन प्रेषितः, त्वम् वानरः न स्यात्; त्वदीयं तेजः न वानरस्य। सत्यं वद; तदा मोक्ष्यसे, वानर। मिथ्यावदन् तव प्राणाः दुर्लभाः। अथवा येन कारणेन रावणालयम् प्रविष्टः, तद् वद।" एवं उक्तः कपिसत्तमः राक्षसाधिपतिम् प्रत्युवाच—"न अहम् इन्द्रस्य, न यमस्य, न वरुणस्य सखा; न कुबेरस्य, न विष्णोः प्रेषितः। एष एव मम स्वभावः—अहं वानरः, इह आगतः। दुर्लभं राक्षसाधिपतेः दर्शनम् मया प्राप्तम्। राक्षसाधिपतेः वनम् मया विनष्टम्, तस्य दर्शनार्थम्। ततः, युद्धकामाः बलिनः राक्षसाः आगच्छन्।" एवं स हनुमान्, मन्त्रिपरिषदाम् मध्ये, राक्षसेन्द्रस्य तेजसा विस्मितः, स्वकार्यं, स्वस्वरूपं च स्पष्टम् अवदत्।