रामाय गङ्गायाः विस्तीर्णं यथावत् कथितं मया, "शुभं भवतु ते, राम, सायं संध्या च व्याप्यते," इति महर्षिः विश्वामित्रः रामं समुपादिशत्। यः कश्चिद् ब्राह्मणेषु क्षत्रियेषु चान्येषु चैतद् आख्यानं शृणोति वा श्रोतुं प्रयोजयति, स एव भाग्यवान्, कीर्तिमान्, आयुष्मान्, फलदः, स्वर्गदः च भवति। तस्य पितरः तुष्टाः भवन्ति, देवाः अपि तुष्टाः; गङ्गावतरणस्य एषा कथा दीर्घायुषी, शुभदा च। यः काकुत्स्थवंशजः एताम् आख्यानां शृणोति, तस्य सर्वे अभिलाषाः सिद्ध्यन्ति; सर्वपापानि विनश्यन्ति, आयुः कीर्तिश्च वर्धते। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। श्रीमद्रामायणे बालकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः श्रोतव्यः। ततश्च महर्षेः विश्वामित्रस्य वचः श्रुत्वा, राघवः लक्ष्मणेन सह महद् विस्मयं प्रपेदे, ततो विश्वामित्रं किंचित् सस्मितमुवाच। "भगवन्, त्वया या गङ्गावतरणकथा तथा सागरपूरणं यदुक्तं, तत् अद्भुतमिव मे प्रतिभाति। शत्रूनां निग्रहे दक्ष, अस्माकं सा रात्रिः क्षणमिव व्यतीता, सर्वमेतत् आख्यानं चिन्तयताम्। अहं सौमित्रिणा सह तां शुभां कथां चिन्तयन् रजनीं व्यतीयायम्।" प्रभाते च निर्मले दिने कृतस्नानो राघवः विश्वामित्रमृषिं प्रणम्य प्रोवाच—"शुभा रात्रिः व्यतीता, उत्तमा कथा श्रुता; गच्छामः इदानीं गङ्गां, त्रीन्प्रवाहान् वहन्तीं पुण्यां नदीं। एषा नौः पुण्यकर्मणां मुनिनां सुपारगा शीघ्रं प्राप्ता, यद् भगवत् आगमनं श्रुत्वा।" राघवस्य महात्मनः वचनं श्रुत्वा कौशिकः सर्वेषां मुनिगणानां तरणाय व्यवस्था चकार। उत्तीर्णाः उत्तरतीरं गत्वा, मुनिगणं यथाविधि पूजयित्वा, गङ्गातटे निषेदुः, विशालां पुरीं दृष्टवन्तः। ततः महर्षिः रामेण सह त्वरितं दिव्यां रम्यां विशालां पुरीं स्वर्गसदृशीं जगाम। तत्र रामः प्राञ्जलिः महर्षिं विश्वामित्रं पप्रच्छ—"भगवन्, अस्यां विशालायां का राजवंशपरम्परा प्रतिष्ठिता? श्रोतुमिच्छामि, मम महदुत्सुकं चेतः, शुभं भवतु ते।" रामस्य वचनं श्रुत्वा स महर्षिः प्राचीनमाख्यानं कथयितुं आरब्धवान्। "शृणु राम, इन्द्रस्य आख्यानं यथाहं श्रुतवान्, यथार्थं वक्ष्यामि, रघुनन्दन। कृतयुगे, राम, दितिपुत्रा महाबलिनः, अदितेः च महाभाग्या धर्मात्मानः पुत्राश्चासन्। तदा, पुरुषशार्दूल, तैः महात्मभिः विचारितं—कथं वयं अमृताः स्याम, अजराः, व्याधिरहिताश्च? तेषां मनीषिणां चिन्तयतां तद् अभवत्—'क्षीरसागरमथनेन तत्र रसं प्राप्स्यामः।' मन्थनाय निश्चित्य, वासुकिं रज्जुवद् उपयुज्य, मन्दरं मथनदण्डवत् कृत्वा, महाबलैः मन्थनं कृतम्। सहस्रसंवत्सरात् अनन्तरं, नागरज्जुः शिरोभ्यः विषं स्रुत्वा, शिलाः दंष्ट्राभिः दष्टवती। तदा ज्वलनसदृशं, भयानकं विषं हालाहलं उत्पन्नम्; तेन त्रैलोक्यं—देवाः, असुराः, मनुष्याः च—दग्धाः। तदा देवाः शरण्यं महादेवं पशुपतिं रुद्रं प्राप्य, 'त्राहि त्राहि' इति स्तुत्वा शरणं ययुः। तैः देवैः एवमुक्तः, स देवदेवानां ईश्वरः तत्र प्रादुरासीत्; तदा शंखचक्रधरः हरिः अपि प्रादुरभवत्। हरिः सस्मितं रुद्रं त्रिशूलिनं वाक्यमुवाच—'यत् देवैः मथनकाले समुत्पन्नं, तत् तव एव, भगवन्, देवेषु च प्रकटितम्; अग्रतः स्थित्वा विषं गृहाण, प्रभो।' इति उक्त्वा स उत्तमः देवः तत्रैव अन्तर्धानमगात्; ततो देवेषु त्रासं दृष्ट्वा, शार्ङ्गपाणेः वचनं श्रुत्वा, स देवेशः हरः तद् भयानकं हालाहलविषं अमृततुल्यं गृहित्वा, देवान् विसृज्य निर्गतः। ततो देवासुराः पुनः मन्थनं कर्तुं प्रवृत्ताः, रघुनन्दन; तदा मन्दरगिरिः मन्थनदण्डः अधःपातितः। तदा देवाः गन्धर्वैः सह माधवम् स्तुत्वा ऊचुः—'त्वं सर्वभूतानां शरणं, विशेषतः सुरलोकवासिनां। रक्षस्व, महाबाहो, पर्वतं उद्धर्तुमर्हसि।' इति श्रुत्वा हृषीकेशः कूर्मरूपं धारयामास। हरिः सागरमध्यं शयानः, पर्वतं पृष्ठे स्थापयित्वा, केशवः लोकात्मा हस्तेन पर्वतस्य शिखरं गृहित्वा स्थितः। स देवेषु स्थितः परमपुरुषः मन्थनं चकार; सहस्रसंवत्सरात् अनन्तरं, आयुर्वेदसमुद्भूतः पुरुषः उत्पन्नः। स धर्मात्मा दण्डकमण्डलुधारी प्रथमं धन्वन्तरिः अभवत्; तत्रैव अप्सरसः अपि दीप्तिमन्तः समुत्पन्नाः। सलिलमन्थनात्, नरश्रेष्ठ, ताः उत्तमाः स्त्रियः समुत्पन्नाः; एवं अप्सरसः अभवन्। षष्टिकोट्यः ताः दीप्तिमन्तः अप्सरसः अभवन्, काकुत्स्थ, तासां परिचारिकाः अपि असंख्येयाः आसन्।