जनाः तं राजानं प्राप्य, हे राघव, परमं हर्षं प्राप्नुवन्। ते दुःखात् विमुक्ताः, समृद्धाः, क्लेशविवर्जिताः, तृप्तिम् अपि जग्मुः। एवं, हे राम, अहं तव गङ्गायाः विस्तारं वर्णितवान्; शुभं ते अस्तु, कल्याणं भवतु, सायं समयः अपि अतीतः। यः ब्राह्मणेषु, क्षत्रियेषु, अन्येषु च एतत् श्रावयति, सः धन्यः, कीर्तिमान्, प्राणदः, फलदः, स्वर्गदः च भवति। तस्य पितरः तृप्यन्ति, देवाः अपि तुष्टाः भवन्ति; गङ्गावतरणकथा आयुष्यमयी, शुभदा च अस्ति। यः काकुत्स्थ, एतां कथां शृणोति, सः सर्वान् कामान् आप्नोति; सर्वपापक्षयः, च आयुः कीर्तिश्च वर्धते। एवं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। श्रीरामायणे बालकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः श्रोतव्यः। ततः विश्वामित्रवचः श्रुत्वा, राघवः लक्ष्मणेन सह महदाश्चर्यं प्राप्य, विश्वामित्रं प्रत्युवाच। सः उवाच—"हे ब्रह्मन्, यत् त्वया गङ्गायाः पुण्यं अवतरणं तथा सागरस्यापि पूरणं वर्णितम्, तत् अतीव अद्भुतम्। हे रिपुंसूदन, रात्रिः अस्माकं क्षणमिव व्यतीता, यावत् तव समग्रां कथां चिन्तयामः। अहं सौमित्रिणा सह तां पुण्यां विश्वामित्रकथां चिन्तयन्, सा रात्रिः समग्रं गतवती।" ततः प्रातःकाले, दिवसम् उदिते, राघवः शत्रुघ्नः, कृतस्नानसंध्यादिकः, तपस्विनं विश्वामित्रं वाक्यम् अब्रवीत्—"शुभा रात्रिः गता, उत्तमा कथा श्रुता; गच्छामः इमां पुण्यां त्रिपथगां श्रेष्ठनदीं गङ्गां तीर्त्वा। एषा नौः पुण्यकर्मभिः ऋषिभिः सुलभ्या शीघ्रं प्राप्ता, यद् आर्यः अत्र आगतः इति ज्ञात्वा।" राघवस्य महात्मनः वचः श्रुत्वा, कौशिकः सर्वेषां मुनिसंघानां तीरणाय व्यवस्था अकरोत्। ते सर्वे उत्तरतीरं प्राप्त्वा, मुनिसंघं सम्यक् पूजयित्वा, गङ्गातटे उपविविशुः, विशालां पुरीं अपश्यन्। ततः स महर्षिः राघवेन सह शीघ्रं तां रम्यां दिव्यां विशालां पुरीं स्वर्गसमां जगाम। तत्र रामः, महाबुद्धिः, कृताञ्जलिः, महर्षिं विश्वामित्रं तस्यां उत्तमायां विशालायां पुरीं विषये पप्रच्छ—"हे महर्षे, केन इह विशाले राजवंशः प्रतिष्ठितः? श्रोतुम् इच्छामि, कल्याणं ते, महता उत्सुकेन।" रामस्य वचः श्रुत्वा, सः मुनिश्रेष्ठः, विशालयाः प्राचीनं चरितं कथयितुम् आरब्धवान्—"शृणु, राम, इन्द्रस्य इह यद् आख्यातं मया श्रुतम्; यथार्थं यदत्र अभवत्, तत् शृणु, हे रघुनन्दन।" "पूर्वं कृतयुगे, हे राम, दितेः महाबलवन्तः पुत्राः, अदितेः च महाभागाः, वीर्यवन्तः, धर्मिष्ठाः पुत्राः आसन्। ततः, नरश्रेष्ठ, ते महात्मानः चिन्तयामासुः—कथं वयं अमृताः, अजराः, रोगमुक्ताश्च स्याम।" "तेषां मनीषिणां चिन्तयतां, तेषां मध्ये एषा बुद्धिः उत्पन्ना—क्षीरोदधिं मन्थित्वा तत्र रसं प्राप्स्यामः। संमन्त्र्य, वासुकिं रज्जुं कृत्वा, मन्दरं मन्थानं कृत्वा, महाबलैः ते मन्थनं प्रारब्धवन्तः।" "ततः सहस्रसंवत्सरात्, रज्जुस्वरूपः सर्पः तस्य शिरसः विषं प्रसरन्, शिलाः दंष्ट्राभिः दंशन्, घोरं विषं स्रष्टुम् अकरोत्।" "तदा दीप्तम् अग्निसमं, भयंकरं हालाहलाख्यं विषं उत्पन्नम्; तेन सर्वं जगत्—देवा, असुरा, मनुष्याः च—दग्धम्।" "तदा त्रस्ताः देवाः शरणं प्राप्य, महादेवं पशुपतिं रुद्रं जग्मुः, स्तुत्वा ऊचुः—'त्राहि त्राहि!'" "एवं देवैः उक्तः, स देवदेवेशः तत्र प्रादुरभूत्; तदा शङ्खचक्रधरः हरिः अपि तत्र प्रादुरभूत्।" "हरिः स्मितपूर्वम् रुद्रं त्रिशूलिनं उवाच—'देवैः मन्थ्यमानैः किमिदं जातम्?'" "'यद् भगवन्, तव एव, देवेषु समुपस्थितम्, अग्रे स्थित्वा एतत् विषं गृहाण, प्रभो।'" "एवं उक्त्वा स देवश्रेष्ठः तत्रैव अन्तर्धानम् अगच्छत्; देवेषां भयम् दृष्ट्वा, शार्ङ्गपाणेः वचः श्रुत्वा—" "सः देवेशः हरः, तद् घोरं हालाहलविषं, अमृततुल्यम्, जग्राह, देवान् विसृज्य, तस्मात् प्रतस्थे।" "ततः सर्वे देवासुराः पुनः मन्थनं प्रारब्धवन्तः, हे रघुवंशानन्दन, तदा मन्दरः मन्थानः पातालमगात्।" "ततः देवाः, गन्धर्वैः सहिताः, मधुसूदनं स्तुत्वा ऊचुः—'त्वं सर्वभूतानां शरणं, विशेषतः सुरलोकवासिनाम्।'" "'त्रातुम् अर्हसि, महाबाहो; त्वया पर्वतम् उद्धर्तव्यम्।' इति श्रुत्वा, हृषीकेशः कूर्मरूपं धारयामास।" "हरिः सागरस्य मध्ये शयनः, पर्वतम् पृष्ठे स्थापयामास; केशवः, लोकात्मा, हस्तेन पर्वतस्य शिखरं जग्राह।" "सः परमपुरुषः, देवमध्यस्थः, मन्थनं चकार; ततः सहस्रसंवत्सरात्, आयुर्वेदमयः पुरुषः उत्पन्नः।" "सः धर्मात्मा, दण्डकमण्डलुधरः, प्रथमं धन्वन्तरिः नाम, तथा दीप्ताः अप्सरसः अपि।" "मन्थनात्, हे नरश्रेष्ठ, तस्मात् आपः उत्तमान् स्त्रीः उत्पाद्य, ताः अप्सरसः समुत्पन्नाः।