राजा तु, स्नानकृत्यं समाप्य शुचिर्भूत्वा स्वां पुरीं प्रविवेश। सः समृद्ध्या युक्तः, नरश्रेष्ठः, स्वं राज्यं धर्मेण पालयामास। तं राजानं प्राप्य प्रजाः प्रमुदिताः, हे राघव, दुःखशोकविवर्जिताः, समृद्धाः, कृतक्लेशाः, संतुष्टाः अभवन्। एवं गङ्गायाः विस्तारं ते कथितं, हे राम; स्वस्ति ते, कल्याणं भवतु, सन्ध्याकालः अपि अतीतः। यः ब्राह्मणेषु क्षत्रियेषु चान्येषु चैतत् श्रावयति, सः धन्यः, कीर्तिमान्, जीवनदः, फलदः, स्वर्गदः च भवति। तस्य पितरः तृप्ताः भवन्ति, देवाः अपि प्रसन्नाः; गङ्गावतरणस्यायं संवादः दीर्घायुष्करः, शुभदः च। यः काकुत्स्थकुलोत्पन्नः एषां श्रुणोति, सः सर्वान् कामान् प्राप्नोति; सर्वपापानि नश्यन्ति, आयुश्च कीर्तिश्च वर्धते। एवं श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे बालकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः श्रोतव्यः। ततः विश्वामित्रस्य वचनं श्रुत्वा, राघवः लक्ष्मणेन सह महदाश्चर्यं जगाम, ततो विश्वामित्रं प्रत्युवाच। "भगवन्, भवता या गङ्गावतरणकथा समुद्रपूरणं च उक्तं, तदतिप्रभूतमाश्चर्यम्। हे रिपुंसूदन, रात्रिः अस्माकं क्षणमिव व्यतीता, तव समग्रं चरितं चिन्तयतः। सा रात्रिः सौमित्रिणा सह मम, विश्वामित्रस्य पुण्यकथां चिन्तयतः, व्यतीता।" प्रभाते तु विमले दिने, राघवः शत्रुघ्नः, कृतस्नानः, तपस्विनं विश्वामित्रं उवाच—"शुभा रात्रिः अतीता, उत्तमा कथा श्रुता; गच्छामः पावनां त्रिस्रोतसं गङ्गां, सरितां श्रेष्ठाम्।" तत्रैव, पुण्यकर्मभिः ऋषिभिः सुलभा नौः शीघ्रं प्राप्ता, यदा ज्ञातवती यत् भगवतः आगमनम्। तस्य महात्मनः राघवस्य वचनं श्रुत्वा, कौशिकः सर्वेषां मुनिसंघस्य तरणं व्यवस्थितवान्। उत्तरतीरं प्राप्त्वा, सम्यक् मुनिसंघं पूजयित्वा, गङ्गातटे निषेदुः, विशालां पुरीं ददृशुः। ततः महर्षिः राघवेन सह शीघ्रं स्वर्गसदृशीं रम्यां शोभनां विशालां पुरीं जगाम। तत्र रामः महाबुद्धिः, कृताञ्जलिः, विश्वामित्रं महर्षिं तां विशालां पुरीं विषये पप्रच्छ—"भगवन्, कस्य नृपवंशस्यात्र प्रतिष्ठा? श्रोतुमिच्छामि, भवतः कल्याणं स्यात्; महदुत्सुकं मे मनः।" रामस्य तद्वचनं श्रुत्वा, स मुनिपुङ्गवः विशालायाः प्राचीनं चरितं वक्तुं आरब्धवान्। "शृणु, राम, इन्द्रस्य चरितं यथा मया श्रुतम्; सत्यं शृणु, किमत्राभवत्, हे रघुनन्दन। पूर्वं कृतयुगे, राम, दितिसुताः महाबलिनः, अदितेः पुत्राश्च महाभागाः, धर्मिष्ठाः चासन्। तदा, नरशार्दूल, ते महात्मानः चिन्तयामासुः—कथं वयं अमृताः, अजराः, व्याधिवर्जिताः स्याम? तेषां प्राज्ञानां चिन्तयतां, इयं बुद्धिः उत्पन्ना—क्षीरसमुद्रमथनेन तत्र रसं प्राप्स्यामः।" "मन्थनाय निश्चित्य, वासुकिं रज्जुवत्, मन्दरं मन्थानवत् कृत्वा, महाबलाः मन्थनं चक्रुः। सहस्रवर्षे व्यतीते, वासुकिरूपः सर्पः, शिरोभिः विषं विसृजन्, दन्तैः शिलान् दष्ट्वा, महाविषं स्रष्टुम् आरब्धवान्। तदा ज्वलनसदृशं, भयंकरं, हालाहलाख्यं विषं उत्पन्नम्; तेन त्रयो लोकाः—देवा, असुरा, मनुष्याश्च—दग्धाः।" "ततः देवाः शरणं ययुः महेश्वरं पशुपतिं रुद्रं च, तं स्तुत्वा, 'रक्ष रक्ष' इति चुक्रुशुः। तेषां वचनं श्रुत्वा, देवेशः तत्र साक्षात् प्रादुरभूत्; तदा शङ्खचक्रधरः हरिः अपि प्रादुरभूत्। हरिः स्मितपूर्वं त्रिशूलधारिणं रुद्रं उवाच—'देवैर्यन्मथ्यमानैः किमिदं जातम्?'" "'यदेतत्तव, देवश्रेष्ठ, देवेषु समुपस्थितम्—अग्रतः स्थित्वा, विषं गृहाण प्रभो।' इति उक्त्वा, देवश्रेष्ठः तत्रैव अन्तर्धानम् अगच्छत्। देवेषु भीतेषु, शार्ङ्गधन्वनः वचनं श्रुत्वा, हरः देवेशः तद् भयंकरं हालाहलविषं, अमृतकल्पं, जग्राह; देवांश्च विसृज्य जगाम।" "ततः सर्वे देवासुराः पुनः मन्थनं चक्रुः, हे रघुनन्दन; मन्दरः पर्वतः पाताले पतितः। तदा देवाः गन्धर्वैः सह मधुसूदनं स्तुत्वा, 'त्वं सर्वभूतानां शरणं, विशेषतः सुरलोकवासिनाम्।' इति ऊचुः। 'रक्षस्व, महाबाहो, त्वं पर्वतं उद्धर्तुमर्हसि।' इति श्रुत्वा, हृषीकेशः कूर्मरूपं धारयामास।" "हरिः सागरमध्यं शयित्वा, पर्वतं पृष्ठे स्थापयामास; केशवः सर्वात्मा हस्तेन पर्वतशिखरं जग्राह। स देवसंघमध्ये स्थित्वा, परः पुरुषः मन्थनं चकार; सहस्रवर्षे व्यतीते, आयुर्वेदसंयुक्तः पुरुषः उत्पन्नः।" "स धर्मात्मा, दण्डकमण्डलुधारी, धन्वन्तरिनाम्ना, आदौ उत्पन्नः; दिव्याः अप्सरसः अपि तत्रैव प्रादुरभवन्।