गङ्गायाः अवतरणं त्वया कृतं, हे रिपुघ्न, तेन त्वं धर्मस्य महत् स्थानं प्राप्तवान्। ततः त्वं यथाविधि गङ्गाजले निमज्जस्व, पुरुषश्रेष्ठ, शुद्धो भूत्वा पुण्यस्य फलं लभस्व। सर्वपितॄणां जलक्रियाम् आचर, सौम्य, स्वस्ति ते अस्तु; अहं स्वं लोकं गमिष्यामि, त्वं अपि गच्छ, राजन्। इत्युक्त्वा सर्वलोकपितामहः देवराजः यथागतं तत्रैव स्वलयं, ख्यातं देवलोकं, प्रतस्थे। भगीरथः तदा राजर्षिः सगराणां यथाक्रमं यथाविधि च उत्तमां जलक्रियाम् अकारयत्। जलक्रियां कृत्वा शुद्धः स राजा स्वां पुरीम् प्रविवेश; समृद्धिमान् स नरश्रेष्ठः स्वं राज्यं न्ययच्छत्। तं राजानं प्राप्य प्रजाः प्रमुदिताः, हे राघव, दुःखविनिर्मुक्ताः समृद्धाः क्लेशरहिताः च सन्तुष्टाः अभवन्। एवं, हे राम, गङ्गायाः विस्तारः ते कथितः; स्वस्ति ते अस्तु, कल्याणं ते अस्तु, सायं समयः अपि गच्छति। यः ब्राह्मणेषु, क्षत्रियेषु, अन्येषु च एषां श्रावयति, स भाग्यवान्, कीर्तिमान्, जीवितदः, फलदश्च स्वर्गदश्च भवति। तस्य पितरः तुष्टाः भवन्ति, देवा अपि; गङ्गावतरणकथायाः श्रवणेन दीर्घायुष्यम्, शुभत्वं च लभ्यते। यः काकुत्स्थवंशजः एतां कथां शृणोति, स सर्वान् कामान् आप्नोति, सर्वपापानि विनश्यन्ति, आयुः यशः च वर्धते। इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। पंचचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। ततः विश्वामित्रस्य वचः श्रुत्वा राघवः लक्ष्मणेन सहितः महदाश्चर्यं प्राप्य, तं मुनिं इदं वचः उवाच— "भगवन्, यत् त्वया गङ्गावतरणं समुद्रपूरणं च श्रावितम्, तद् अतीव अद्भुतम्। हे रिपुघ्न, तव कथायाः चिन्तनेन अस्माकं रात्रिः क्षणवत् व्यापिता। सौमित्रिणा सह मम सा रात्रिः शुभया विश्वामित्रकथया चिन्तयन्तस्य यापिता।" प्रभाते दिनमणिमण्डलस्य स्फुटे, राघवः शत्रुघ्नः कृतस्नानः सन्, विश्वामित्रं तपस्विनं उवाच— "शुभा रात्रिः व्यापिता, परमकथा श्रुता; गच्छामः पवित्रां त्रिपथगां गङ्गां नद्युत्तमाम्। एषा नौका मुनिभिः सुलभा, पुण्यकर्मभिः, शीघ्रं प्राप्ता, ज्ञात्वा यत् भगवत् अत्र आगतः।" राघवस्य तद्वचनं श्रुत्वा, महात्मा कौशिकः सर्वमुनिसंघस्य पारायणाय व्यवस्था अकारयत्। उत्तरतीरं प्राप्त्वा, मुनिसंघं यथोचितं पूजयित्वा, ते गङ्गातटे न्यवसन्, विशालां पुरीं दृष्ट्वा। ततः स महर्षिः राघवेन सह शीघ्रं सुरम्यां दिव्यां विशालां पुरीं स्वर्गसदृशीं जगाम। तत्र रामः प्राञ्जलिः महर्षिं विश्वामित्रं पृष्टवान्— "भगवन्, अस्यां विशालायां कस्य नृपवंशः प्रतिष्ठितः? वक्तुम् इच्छामि, कल्याणं ते अस्तु, महदुत्सुकता मम।" रामस्य तद्वचनं श्रुत्वा, मुनिश्रेष्ठः विशालायाः प्राचीनां कथां प्रारब्धवान्। "शृणु, राम, इन्द्रस्य कथां यथाश्रुतां; यथार्थं यत् अत्र अभवत्, रघुनन्दन, तच्छृणु। पूर्वं कृतयुगे, महाबलिनः दितिपुत्राः, च अदितेः पुत्राः च, पुण्यात्मनः, बलिनः, धर्मिष्ठाश्च आसन्। तदा, नरश्रेष्ठ, ते महात्मानः चिन्तयामासुः— 'कथं वयं अमृताः, अजराः, रोगरहिताः स्याम?' इति। तेषां विचारयतां, मनसि अभवत्— 'क्षीरसागरमथनेन तत्र सारं लप्स्यामहे' इति। मन्थनाय निश्चित्य, वासुकिं रज्जुवत्, मन्दरं मन्थानवत् कृत्वा, महाबलिनः प्रचक्रमुः। सहस्रसंवत्सरं मन्थित्वा, सर्पः रज्जुवत् उपयुज्यमानः, शिरोभिः विषं स्रवन्, शिलाः दंशैः दष्टवान्। तदा, दहनसदृशं, भयानकं, हालाहलाख्यं विषं उत्पन्नम्; तेन सर्वं जगत्—देवाः, असुराः, मनुष्याः च—दग्धाः। तदा देवा शरण्यं महादेवं पशुपतिं रुद्रं जग्मुः, स्तुवन्तः—'रक्ष, रक्ष' इति। तेषां वचः श्रुत्वा, देवानां देवेशः तत्र प्रादुरासीत्; ततः हरिः शङ्खचक्रधरः अपि प्रादुरभवत्। हरिः सस्मितः त्रिशूलपाणिं रुद्रं उवाच—'किं एतत् उत्पन्नं, देवैः मन्थयद्भिः?'—'यत् तव, देवश्रेष्ठ, देवेषु प्रादुर्भूतं, अग्रतः स्थित्वा एतत् विषं गृहाण, प्रभो।' इत्युक्त्वा, देवश्रेष्ठः तत्रैव अन्तर्धानं गतः। तदा, देवेषु भीतिषु, शार्ङ्गिणः वचः श्रुत्वा, हरः, देवेशः, तद् भयानकं हालाहलविषं अमृतसमानं जग्राह, देवान् विसृज्य जगाम। ततः, देवासुराः सर्वे पुनः मन्थनं प्रचक्रमुः, रघुवंशोद्भव; स च महागिरिः मन्थानः पातालं विवेश।