राजर्षिः दिलीपः, धर्मात्मा महर्षिसमतेजाः, मम तपसा तुल्यः क्षात्रधर्मपालकश्च, स त्वं पितरं तव, महाभाग, यः तव तेजसा अधिकः, गङ्गायाः आगमनं कर्तुम् इच्छन् अपि, तं न शशाक, पापमुक्त। त्वं तु, पुरुषश्रेष्ठ, तस्मात् व्रतात् अतिक्रान्तः, लोके परमं पुण्यं कीर्तिं च प्राप्तवान्। गङ्गायाः अयं अवतरणं त्वया कृतम्, रिपुघ्न; एतेन त्वं धर्मस्य महत् स्थानं प्राप्तवान्। त्वं, नरश्रेष्ठ, यथाविधि गङ्गाजले निमज्जस्व; पुरुषसत्तम, शुद्धः सन् पुण्यफलम् अवाप्नुहि। सर्वपितॄणां तर्पणं कुरु; सुस्वस्ति ते। अहम् आत्मलोकं यास्यामि; त्वं च, नृप, यथेष्टं गच्छ। एवं उक्त्वा, देवेशः, लोकपितामहः, यथागतं स्वं लोकं सुरश्रेष्ठः प्रतिपेदे। ततः भगीरथः, राजर्षिः, विधिवत् सागराणां उत्तमं तर्पणं चकार। तर्पणं कृत्वा शुचिः सन् राजा स्वपुरं प्रविवेश; समृद्धिमान् स धर्मात्मा स्वं राज्यं शशास। प्रजाः तं नृपं लब्ध्वा प्रमुदिताः, राघव, दुःखमुक्ताः समृद्धाः क्लेशरहिताः सन्तः तुष्टिं जग्मुः। एवं, राम, गङ्गायाः विस्तारः ते कथितः; स्वस्ति ते, कल्याणं ते अस्तु, सन्ध्या कालः अपि अतीतः। यः ब्राह्मणेषु, क्षत्रियेषु, अन्येषु च एतत् श्रावयति, स भाग्यवान्, प्रसिद्धः, जीवनदः, फलदः, स्वर्गदः च। तस्य पितरः तुष्टाः, देवाः अपि; गङ्गावतरणस्य एषा कथा दीर्घायुषी, शुभदा च। यः एतत् शृणोति, काकुत्स्थ, स सर्वान् कामान् प्राप्नोति; सर्वपापानि नश्यन्ति, आयुः कीर्तिश्च वर्धते। इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। पञ्चचत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्। विश्वामित्रस्य वचनं श्रुत्वा, राघवः लक्ष्मणेन सह महद् आश्चर्यम् अनुभूय, तदा विश्वामित्रं प्राह। भगवन्, भवता या गङ्गावतरणकथा, सागरस्य पूरणं च, अद्भुतं श्रुतम्। शत्रुघ्न, रात्रिः अपि क्षणवत् व्यतीता, तव आख्यानं चिन्तयतः। सा रात्रिः सौमित्रिणा सह मम, विश्वामित्रस्य पुण्यकथां चिन्तयतः, शीघ्रं व्यतीता। अथ प्रभाते, दिवा स्फुटे, राघवः शत्रुनाशनः, प्रातःकृत्यं कृत्वा, तपस्विने विश्वामित्राय वाक्यम् उवाच। या रात्रिः सुखेन व्यतीता, या श्रुत्वा उत्तमकथा, तया वयं गङ्गां त्रिस्रोतसं पुण्यनदीं तराम। एषा नौः, सुकृतिनां मुनिनां सुलभा, शीघ्रं प्राप्ता, ज्ञात्वा भगवन्तं अत्र आगतम्। एवं राघवस्य वचनं श्रुत्वा, कौशिकः सर्वेषां मुनिनां नदीतीरं तरणं व्यवस्थापयत्। उत्तीर्य उत्तरतीरं, मुनिसंघं यथाविधि पूज्य, ते गङ्गातीरे उपविश्य विशालां पुरीं ददृशुः। ततः महर्षिः राघवेन सह शीघ्रं रम्यां दिव्यां विशालां पुरीं जगाम, या स्वर्गसमा आसीत्। तत्र रामः प्राञ्जलिः महात्मानं विश्वामित्रं तां विशालां पुरीं विषये पप्रच्छ। भगवन्, विशालायां के नृपवंशाः प्रतिष्ठिताः? श्रोतुम् इच्छामि, कल्याणं ते, महद् उत्सुकः अस्मि। रामस्य वचनं श्रुत्वा, मुनिश्रेष्ठः विशालायाः प्राचीनं चरितं कथयितुम् आरब्धः। शृणु, राम, इन्द्रस्य कथां यथा अहम् अपि शुश्रुवे; यत् अत्र भूमौ अभवत्, रघुनन्दन, तत्त्वेन शृणु। कृतयुगे, राम, दितिसुताः महाबलिनः, अदितेः च धर्मात्मानः, महाशक्तिमन्तः, पुण्यश्लाघ्याः सुताः आसन्। तदा, नरश्रेष्ठ, ते महात्मानः विचारयामासुः—कथं वयं अमृताः, अजराः, व्याधिमुक्ताः च स्याम। तेषां चिन्तयतां, समुद्रमन्थनस्य संकल्पः अभवत्—मन्थनात् क्षीरसमुद्रस्य तत्र रसं लप्स्यामहे। मन्थनाय निश्चित्य, वासुकिं रज्जुवत्, मन्दरं मन्थानवत् कृत्वा, महाबलाः समुद्रं मन्थितुम् आरब्धाः। शतवर्षसहस्रं मन्थनं कृत्वा, वासुकिरूपा सर्पः शिरःभ्यः विषं स्रवयन्, दन्तैः शिलाः दष्ट्वा, तीव्रम् विषम् उत्ससर्ज। तेजस्वि, अग्निसमं, भीषणं हालयालं नाम विषं उत्पन्नम्; तेन जगत्—देवाः, असुराः, मनुष्याः—दग्धाः। तदा देवाः शरणं प्रार्थयन्तः महादेवं पशुपतिं रुद्रं जग्मुः, स्तुवन्तः—"त्राहि त्राहि" इति। तेषां वचः श्रुत्वा, देवदेवेशः तत्र प्रादुरभवत्; ततः हरिः शङ्खचक्रधरः अपि प्रकटितः। हरिः स्मितपूर्वकं त्रिशूलधारिणं रुद्रं उवाच—"देवाः मन्थयन्तः किम् इह उत्पन्नम्?" "यत् तव, देवश्रेष्ठ, देवेषु प्रकटितम्, तद् अग्रतः स्थित्वा त्वं विषं गृहाण, प्रभो।