तथा, हे प्रिय, अंशुमानः, यस्य तेजः लोके अनुपमम् आसीत्, गङ्गायाः आगमनं साधितुम् इच्छन् अपि, स्वप्रतिज्ञां पूर्तुं न शशाक। ततः राजर्षिः दिलीपः, धर्मात्मा, महर्षिभिः समः तेजसा, तपसा मम तुल्यः, क्षात्रधर्मं धारयन्, तव पितरः, हे महाभाग, यस्य तेजः तवापि अधिकं आसीत्—सः अपि गङ्गां आनयितुम् इच्छन् असमर्थः अभवत्, हे निष्पाप। किं तु त्वं, पुरुषश्रेष्ठ, तां प्रतिज्ञां अतिक्रान्तवान्; लोके उत्तमं यशः प्राप्य, सर्वेभ्यः पूज्यः अभवः। गङ्गायाः अवतरणं तव द्वारा साधितम्, हे शत्रुनाशन; तेन महत् धर्मस्थानं प्राप्तवान्। अतः, पुरुषश्रेष्ठ, यथायोग्यं गङ्गाजले निमज्जस्व; पुरुषसत्तम, शुद्धः भूत्वा पुण्यफलम् आप्नुहि। सर्वपितृणां तर्पणं कुरु, शुभं भवतु ते; अहं स्वलोकं गच्छामि, त्वं अपि गच्छ, राजन्। एवं उक्त्वा, सर्वलोकानां पितामहः, देवेशः, यथागतं स्वदेवलोकं प्रतिगतः। ततः भगीरथः राजर्षिः, यथाक्रमं यथाविधि च, सगराणां उत्तमं तर्पणं अकुरुत्। तर्पणं कृत्वा शुद्धः भूत्वा, राजा स्वनगरं प्रविष्टवान्; समृद्धिः युक्तः, पुरुषश्रेष्ठः स्वराज्यं शासितवान्। तं राजानं प्राप्य जनाः प्रमुदिताः अभवन्, हे राघव; दुःखमुक्ताः, समृद्ध्युक्ताः, कष्टशून्याः, सन्तुष्टाः अभवन्। एवं, हे राम, गङ्गायाः विस्तारं ते कथितम्; शुभं भवतु ते, कल्याणं, सन्ध्या गच्छति। यः ब्राह्मणेषु, क्षत्रियेषु, अन्येषु च एतत् श्रावयति, सः पुण्यः, कीर्तिमान्, जीवितदायकः, फलं दाति, स्वर्गप्राप्तिः च। तस्य पितरः तुष्टाः, देवाः अपि; गङ्गावतरणकथा दीर्घायुष्यम् ददाति, शुभम् अपि। यः एतत् शृणोति, हे ककुत्स्थनन्दन, सर्वकामान् आप्नोति; सर्वपापानि नश्यन्ति, आयुः कीर्तिः च वर्धते। इति श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। पंचचत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्। ततः विश्वामित्रस्य वचनं श्रुत्वा, राघवः लक्ष्मणसहितः, महद् विस्मयं प्राप्य, विश्वामित्रं अभाषत्। हे ब्राह्मण, यद् उक्तं त्वया, तद् अद्भुतम्—गङ्गायाः पुण्यावतरणं तथा सागरस्य अपि पूरणम्। हे शत्रुसूदन, रात्रिः तव कथा चिन्तयन् क्षणमिव व्यतीता। सा रात्रिः लक्ष्मणसहितेन मया शुभकथा विश्वामित्रस्य चिन्तयन् गता। ततः प्रभाते, दिवसम् स्पष्टे, राघवः, शत्रुद्वंसनः, कृतस्नानः, विश्वामित्रं तपस्विनं अब्रवीत्। शुभा रात्रिः व्यतीता, उत्तमा कथा श्रुता; गङ्गां त्रिधारां, पुण्यनदीं, तीरं गच्छाम। ऋषिभिः पुण्यकर्मभिः सहजं, शीघ्रं आगता नावः, यत् त्वं उपस्थितः इति ज्ञात्वा। राघवस्य वचनं श्रुत्वा, कौशिकः सर्वेषां ऋषिणां तीरगमनं व्यवस्थितवान्। उत्तरतीरं प्राप्त्वा, ऋषिसमूहं यथायोग्यं पूज्य, गङ्गातीरं उपविश्य, विशालां नगरीं अपश्यन्। ततः महर्षिः राघवसहितः, शीघ्रं दिव्यां विशालां नगर्यं जगाम, या स्वर्गसमा आसीत्। तत्र रामः, महाबुद्धिः, अञ्जलिं कृत्वा, विश्वामित्रं महर्षिं नगर्यां विषये पप्रच्छ। हे महर्षे, कस्य राजवंशः विशालायां प्रतिष्ठितः? श्रुतुम् इच्छामि—शुभं भवतु ते—महती मे जिज्ञासा। रामस्य वचनं श्रुत्वा, ऋषिसत्तमः विशालायाः प्राचीनकथां कथयितुम् आरभत्। शृणु, राम, इन्द्रस्य कथां यथा श्रुतवान्; यथार्थं यत् अत्र भूते, तत् शृणु, हे रघुनन्दन। पूर्वं कृतयुगे, हे राम, दितिपुत्राः बलवन्तः तथा अदितिपुत्राः पुण्यशाली, शक्तिमन्तः, धर्मिष्ठाः अभवन्। ततः, नरश्रेष्ठ, ते महात्मानः विचारयामासुः—कथं अमराः, अजराः, रोगशून्याः स्याम? ते बुद्धिमन्तः चिन्तयन्तः, मनसि आकाङ्क्षा अभवत्—क्षीरसागरं मथित्वा तत्र रसम् लप्स्याम। मथनाय निश्चित्य, वासुकिं रज्जुस्वरूपेण, मन्दरं मथनदण्डरूपेण, महाबलैः मथनं आरभन्त। ततः, सहस्रवर्षे, नागः रज्जुस्वरूपः, शिरःभ्यः विषं निष्पातयन्, शिलाः दंष्ट्राभिः दंशयन्, विषं स्रावयामास। तेजस्वी, अग्निसमः, भीषणः हालयाहलः नाम विषः उत्पन्नः; तेन सर्वलोकः—देवाः, असुराः, मनुष्याः—दग्धाः अभवन्। ततः देवाः शरणं याचन्तः, महादेवम् पशुपतिं रुद्रं उपगम्य, स्तुत्वा, 'रक्ष रक्ष' इति अभ्याचन्। एवं उक्त्वा, देवैः, देवदेवानां देवेशः तत्र प्रादुरभवत्; तदा हरिः, शङ्खचक्रधरः, अपि प्रकटितः। हरिः, स्मितं कृत्वा, त्रिशूलधारिणं रुद्रं उवाच—'इह किम् उत्पन्नम्, देवैः मथ्यमानम्?