पूर्वं, हे राजन्, तव महात्मनः धर्मिष्ठस्य पूर्वजस्य एष इच्छितः कार्यः न सम्पादितः। तथा, हे प्रिय, अंशुमान्, यस्य तेजः लोके अनुपमम् आसीत्, गङ्गायाः आगमनम् अभिलष्यन् अपि, तं व्रतम् न सम्पादयितुम् अशक्नोत्। तद्वत्, राजर्षिः दिलीपः, धर्मात्मा, महर्षिभिः समः, तपसा मम तुल्यः, क्षत्रधर्मम् अनुष्ठितवान्, स तव पिता, हे महाभाग, तव तेजः अतिक्रान्तवान्, गङ्गां आनयितुम् इच्छन् अपि, तं कार्यं न सम्पादयितुम् अशक्नोत्, हे निष्पाप। किन्तु त्वं, पुरुषश्रेष्ठ, तद्व्रतं अतिक्रान्तवान्; त्वं लोके उत्तमं कीर्तिं प्राप्तवान्। गङ्गायाः अवतरणम् तव द्वारा सम्पादितम्, हे रिपुजित्; एवं तव धर्मस्य महती प्राप्तिः अभवत्। पुरुषोत्तम, यथायोग्यं गङ्गाजले स्नानं कुरु; शुद्धः भूत्वा पुण्यफलम् प्राप्नुहि। सर्वपितृणां तर्पणम् कुरु; शुभमस्तु ते। अहम् स्वं लोकं गच्छामि; त्वं अपि गच्छ, हे राजन्। एवं उक्त्वा, देवेशः, लोकपितामहः, यथागतं दिव्यं लोकं प्रतिगच्छत्। ततः भागीरथः, राजर्षिः, सगरसर्वेषां उत्तमं तर्पणं विधिवत् सम्पादितवान्। तर्पणं कृत्वा शुद्धः स राजा स्वं नगरम् प्रविष्टवान्; सौभाग्ययुक्तः, पुरुषश्रेष्ठः, स्वं राज्यं यथावत् पालितवान्। जनाः तं राजानम् प्राप्त्वा हृष्टाः अभवन्, हे राघव; दुःखविहीनाः, समृद्धाः, कष्टशून्याः, सुखिताः अभवन्। एवं, हे राम, गङ्गायाः विस्तारः ते कथितः; शुभं भवतु ते, सन्ध्याकालः गच्छति। यः ब्राह्मणेषु, क्षत्रियेषु, अन्येषु च एतत् श्रावयति, स भाग्यवान्, कीर्तिमान्, जीवनदः, पुण्यदः, स्वर्गदः च भवति। तस्य पितरः तुष्टाः, देवाः अपि तुष्टाः; गङ्गावतरणकथा दीर्घायुं ददाति, शुभा च। यः एतत् शृणोति, हे ककुत्स्थनन्दन, स सर्वकामान् प्राप्नोति; सर्वपापानि विनश्यन्ति, आयुः कीर्तिः च वर्धते। एवं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। पंचचत्वारिंशः सर्गः अपि श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे श्राव्यः। ततः, विश्वामित्रस्य वचनानि श्रुत्वा, राघवः लक्ष्मणसहितः, महद् विस्मयं प्राप्य, विश्वामित्रम् उवाच। "हे ब्राह्मण, यद् उक्तम्, गङ्गायाः पावनं अवतरणम्, समुद्रस्य पूरणं च, अद्भुतम्। हे रिपुजित्, रात्रिः क्षणमिव गतः, सर्वं तव वृत्तान्तं चिन्तयन्। सौमित्रिसहितः अहम् तव शुभां कथां स्मरन् रात्रिं सम्पादितवान्।" प्रभाते, दिवसम् स्पष्टम्, राघवः शत्रुनाशनः, स्नानादिकं कृत्वा, विश्वामित्रम् उवाच। "शुभा रात्रिः गताः, उत्तमं वृत्तान्तं श्रुतम्, गङ्गां त्रिधारां, उत्तमं नदं, तराम।" तदा, ऋषिभिः सुलभ्या, नावः शीघ्रं आगता, यत् पुण्यकर्मिणः ऋषयः तत्र सन्ति। राघवस्य वचनं श्रुत्वा, कौशिकः सर्वसङ्घस्य नदीतीरं तरणं व्यवस्थितवान्। उत्तरतीरं प्राप्त्वा, ऋषिसङ्घं सत्कार्य, गङ्गातीरं समासीनः, विश्वालानगरं दृष्टवान्। ततः, महर्षिः राघवसहितः, दिव्यं रम्यं विश्वालानगरं शीघ्रं अगच्छत्, यथा स्वर्गः। तत्र, रामः, बुद्धिमान्, अञ्जलिं कृत्वा, विश्वामित्रं महर्षिं तस्य नगरस्य विस्तारं पृष्टवान्। "हे महर्षे, विश्वालायाम् कस्य राजवंशः स्थितः? श्रोतुम् इच्छामि, शुभं भवतु ते; अहम् अत्युत्सुकः।" रामस्य वचनं श्रुत्वा, ऋषिसत्तमः विश्वालायाः प्राचीनं वृत्तान्तं वर्णयितुम् आरभत। "शृणु, राम, इन्द्रस्य कथा यथा मया श्रुता; यत् अत्र अभवत्, तत्त्वेन शृणु, हे रघुनन्दन। पूर्वं, कृतयुगे, हे राम, दित्याः महाबलः पुत्राः, अदित्याः पुण्यशालिनः, शक्तिमन्तः, धर्मिष्ठाः पुत्राः च आसन्। ततः, नरश्रेष्ठ, तैः महात्मभिः विचारितम्—कथम् अमृतत्वम्, जराशून्यता, रोगशून्यता च स्यात्?" ते ज्ञानीः चिन्तयन्तः, मनसि उद्भूतम्—क्षीरसागरस्य मंथनं कृत्वा, तत्र रसं प्राप्नुमः। मंथनाय निश्चयम् कृत्वा, वासुकिं रज्जु रूपेण, मन्दरं मथनदण्डरूपेण, महाबलम् मंथनम् आरब्धवन्तः। सहस्रवर्षाणि अतीतानि, तदा वासुकिः, रज्जुरूपेण, शिरःभ्यः विषम् उत्पाद्य, शिलाः दंष्ट्राभिः दष्टवान्। ततः, प्रज्वलितं, अग्निसदृशं, भीषणं विषं, हालयाहलम् नाम, उत्पन्नम्; तेन सर्वं जगत्—देवाः, असुराः, मानवाः—दग्धम्। तदा, देवाः शरणं याचन्तः, महादेवम् पशुपतिं रुद्रं उपगम्य, स्तुत्वा, "रक्ष रक्ष" इति अक्रन्दन्। एवं उक्त्वा, देवैः, देवेशः तत्र प्रकटितः; ततः हरिः, शङ्खचक्रधारी, तत्र प्रादुरभवत्।