हरिः ॐ। हनुमान् तदा शीघ्रगामी मारुतात्मजः तेषां राक्षसानां बाणान् रथानां च वेगं सुलाघवं विगाह्य विहायसा व्यचरत्, नभसि स्वच्छे विचरन्। तेषां धनुष्मतां मध्ये आकाशे क्रीडमानः स वीरः मेघेषु धनुर्धरमध्यगतो वायुपतिरिव स्फुरन् बभासे। स हनुमान् भीमस्वनं कृत्वा तं महाचमूं कम्पयन्, तेषां राक्षसानां मध्ये विक्रमेण प्रकटितवेगः बभूव। स शत्रुतापनः केचन तु तद्रक्षांसि पाणिना ताडयामास, अन्यांश्च पदाभ्यां, केचन मुष्टिभिः, अन्यांश्च नखैः विदारयामास। केचन उरसाऽपि, अन्यान् ऊरुभ्यां च विदारयन्, केचन तु केवलं स्वनमात्रेण भूमौ पतिताः। ततोऽवशिष्टाः ये तत्र राक्षसाः भूमौ पतिताः, ते भयत्रस्ताः दशसु दिशासु व्यद्रवन्त। गजाः तीव्रस्वरेण ननादुः, अश्वाः भूमौ पतिताः, रथाश्च ध्वजपताकाच्छत्रभिन्नाः भूमौ क्षिप्ताः। रक्तधारा भूमौ प्रवहन्ती दृश्यते स्म, नानाविधाः शब्दाः च उत्पेदिरे, लङ्का च भीषणेन रविणा ननाद। तान् बलिनः राक्षसान् निहत्य, स महाबलः भीमविक्रमवान् कपिः, अवशिष्टैः राक्षसैः युद्धकाङ्क्षी पुनः तस्यैव द्वारस्य समीपम् उपाजगाम। एवं पञ्चचत्वारिंशः सर्गः सुन्दरकाण्डे श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये समाप्तः। अथ षट्चत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। हनुमता महात्मना मन्त्रिणां पुत्रेषु निहतेषु ज्ञात्वा रावणः स्वचित्तं निगूह्य उत्तमं उपायं चक्रे। स विरूपाक्षं यूपाक्षं दुरधर्षं प्रघासं भासकर्णं च पञ्च सेनापतीन् आजुहाव। दशग्रीवः तान् युद्धकुशलान् अपराजितान् वायुवेगसमांश्च वीरान् हनूमन्तं गृहीतुं आज्ञापयत्। "गच्छत सर्वे सेना-नायकाः महाबलैः अश्व-रथ-गज-समूहैः साकं तं कपिम् निगृह्यत। यथायोग्यं तं वनचरं प्रतियुद्ध्य कर्तव्यं कर्म तत्राचर्यताम्। अस्य कर्माणि दृष्ट्वा न ह्येषः सामान्यः कपिः, सर्वथा महाबलसम्पन्नः। कपिरिति ज्ञात्वा अपि मम मनः न प्रशान्तम्, न च यथावर्णितः एव सः। सन्देहः अस्ति—इन्द्रेण वा तपसा अस्मद्विनाशाय कृतः, नागो यक्षो गन्धर्वो देवोऽथवा असुरो वा महामुनिः। ये च त्वया मया च जिताः, तैः किञ्चित् उपायवञ्चना कृताः स्युः। तस्मात् न सन्देहः—बलात् गृह्णीत तं, गच्छत सर्वे महाबलैः। अश्व-रथ-गजैः तं कपिम् निगृह्यत, न तं कपीश्वरं लघु मन्यध्वं यस्य धैर्यं विक्रमश्च स्थिरः। मया पूर्वं दृष्टाः कपयः महाबलाः—वालिः सुग्रीवः जाम्बवान् च। नीलः सेनापतिः द्विविदः च, न तादृशं वेगं तेजो वा विक्रमं वा गृहीत्वा। न च तेषां विवेकः बलं उत्साहः रूपं वा अस्ति, एष महानात्मा कपिरूपः अपि असाधारणः विज्ञेयः। अतः सुदृढेन प्रयत्नेन निग्राह्यः, त्रयः लोकाः इन्द्रसहिताः देवासुरमानुषाश्च युद्धे स्थातुं न शक्याः। युद्धविजये तु उपायबुद्ध्या कार्यं कर्तव्यम्। आत्मनं सम्यक् रक्षेत, युद्धसिद्धिः चञ्चला।" इति स्वामिनः आदेशं तैः सर्वैः प्रतिगृह्य, ते महाबलाः तेजसा अग्निसमानाः शीघ्रं समुत्तस्थुः, रथैः मदगजैः शीघ्रैः अश्वैः च। विविधैः तीक्ष्णायुधैः सर्वबलैः सहिताः, तदा ते वीराः तं महाकपिं दीप्तिमन्तं ददृशुः। स कपिः उदितार्कसङ्काशः स्वतेजसा परिवृतः, द्वारस्थः शीघ्रवेगवान् महात्मा महाबाहुः च तत्र बभूव। बुद्ध्या उत्साहेन च महाकायः महाबाहुः च, तं दृष्ट्वा सर्वे दिशो दिशः स्थिताः। ततः सर्वतः तैः विविधैः भीषणायुधैः अभिद्रुतः। दुरधर्षेण पञ्च तीक्ष्णशराः पीताभ्रशिरसः पद्मदलसन्निभाः कपिशिरसि प्रहिताः। तैः पंचभिः शरैः शिरसि ताडितः स कपिः उच्चैः नदन् आकाशं प्रतिपत्य दश दिशः निनादयन्। तदा दुरधर्षः रथिनां श्रेष्ठः धनुष्मान् असंख्येभिः बाणैः कपिं अभ्यवर्षत्। स कपिः तं धनुर्धरं नभसि वारयामास, यथा वायुः वर्षान्ते मेघमिव। दुरधर्षेण पीडितः स वायुपुत्रः पुनः नदन् अधिकं विक्रमवान् अभवत्। ततः दूरात् आकस्मात् उत्पत्य स कपिः वेगेन दुरधर्षस्य रथे न्यपतत्, यथा विद्युत्पुञ्जः गिरौ। तस्य अश्टौ अश्वान् चूर्णयित्वा, रथस्य अक्षं योकं च भित्त्वा, दुरधर्षः रथं परित्यज्य भूमौ पतितः, प्राणान् मुमोच। दुरधर्षं भूमौ पतितं दृष्ट्वा, विरूपाक्षः यूपाक्षः च क्रुद्धौ दुष्प्रसह्यौ, शत्रूनां संहर्तारौ, तौ अपि उत्पेततुः। एवं सुन्दरकाण्डे श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे पञ्चचत्वारिंशः षट्चत्वारिंशश्च सर्गः समाप्तौ।