हनूमता बलवता वेगेनाभिहतः स शक्तिमान् जम्बूमालिः स्वाङ्गोपकरणैः सह भग्नाभरणः भूमौ मृतः पतितः। तस्य जम्बूमालेः निधनं महाबलानां च परिचारकाणां विनाशं निशम्य रावणः क्रोधसंरक्तलोचनः कोपविस्फारितताम्रलोचनः स प्रहस्तस्य महात्मनः पुत्रे मृते शीघ्रं मध्यमबलपराक्रमान् मन्त्रिपुत्रान् आज्ञापयामास। राक्षसेन्द्रेण प्रेरिताः सप्त मन्त्रिपुत्राः ज्वलनशिखोपमाः तस्मात् प्रासादात् निर्गताः। तदा सुवर्णजालैः परिवृताः पताकाभिः ध्वजोपमाभिः महारथैः मेघनिनादनिभश्वनैः हययुक्तैः सह ते निर्जग्मुः। तप्तहेमविभूषितधनुषः ते रथिनः हृष्टाः विद्युद्गणैः सह मेघा इव धनूंषि व्यधमन्। तेषां रथिनां मातरः परिचारकवधं ज्ञात्वा स्वबान्धवैः सखिभिः च सह शोकेन समाकुलिताः। तप्तहेमाभरणधारिण्यः ताः हनूमन्तम् द्वारस्थं प्रति समाययुः। रथनिनादैः घोषमुक्तैः राक्षसाः वृष्टिमिव शराणां विसृजन्तः वर्षाकाले मेघा इव विचेरुः। तैः शरवृष्टिभिः हनुमान् आच्छादितः सन् तस्य रूपं वृष्ट्याच्छन्नशैलराज इव न दृश्यते स्म। स कपिराजः शीघ्रगामी तेषां शरान् रथिनां वेगं च व्यतिक्रम्य विशदाकाशे विचचार। धनुर्धराणां मध्ये खे क्रीडमानः स वीरः मेघेषु धनुर्धरगणे वातेश्वरः इव बभौ। हनुमान् भीमं शब्दं कृत्वा तं महाचमूम् त्रासयन् स्ववेगेन तेषां राक्षसानां मध्ये पराक्रमे बलिनां तेजः प्रदर्शयामास। स शत्रुसूदनः केचन तु तलेन, केचन पादाभ्यां, केचन मुष्टिना, केचन नखैः विदार्य निपातितवान्। केचन उरसाऽपि, केचन ऊरुभ्यां च निष्पीड्य निपातितः; केचन तु तेन शब्दमात्रेणैव भूमौ पतिताः। शेषाः ये तत्रासन्, ते भूमौ पतित्वा भयत्रस्ताः दशसु दिशः प्रधावन्त। गजाः क्रूरस्वरेण रुदन्ति स्म, अश्वाः भूमौ पतिताः, पताकाध्वजछत्रभिन्नरथैः भूमिः सम्पूर्णा अभवत्। रक्तधारा मार्गे प्रवहन्ती दृश्यते स्म, नानाविधाः अद्भुताः शब्दाः उत्पेतुः, लङ्का च भीषणे शब्दे निनादयामास। एवं तान् महाबलान् राक्षसान् निहत्य स भीमपराक्रमवान् महाकपिः शेषराक्षसैः संग्रामकामः पुनः तस्मिन्नेव द्वारे समीपमुपागच्छत्। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पंचचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। अथ षट्चत्वारिंशत्तमः सर्गः शृणुत। स महात्मना कपिना मन्त्रिपुत्रेषु निहतेषु ज्ञात्वा रावणः स्वचित्तं निगूढ्वा उत्तमं उपायं चिन्तयामास। विरूपाक्षं यूपाक्षं दुरधरसंज्ञकं राक्षसं प्रघासं भासकर्णं च—एतान् पञ्च सेनापतीन् आहूय। दशग्रीवः तान् रणकुशलान् रणमध्ये च निश्चलान् वातवेगसमान् वीरान् हनूमन्तं गृहीत्वा आनयितुम् आज्ञापयामास। “यूयं सर्वे महाबलाः अश्वैर्युक्तरथगजैः सह सेनया गत्वा तम् कपिं निगृह्णीत। यद् यथासम्भवं तेन वनौकसि प्रतिपत्तव्यं तद् यथाकालं कुरुत। तस्य कर्म दृष्ट्वा नायं साधारणः कपिरिति मे मन्ये; सर्वथा महाबलसम्पन्नः। कपिरिति ज्ञात्वाऽपि न मे मनः प्रशान्तम्; न च यथोक्तं तं तादृशं मन्ये। स इन्द्रेण नाशाय तपसा कृतः स्यात्, अथवा नागयक्षगन्धर्वदेवासुरमहर्षिषु कश्चित्। ये च युष्माभिः मया च सह जिताः, तेषां कश्चित् उपायोऽत्र कृतः स्यादिति निःसंशयं मन्ये। तस्मात् निःसंशयं बलात् तम् गृह्णीत; यूयं सर्वे महाबलाः अश्वगजरथैः सह सेनया गत्वा तम् कपिं निगृह्णीत। नायं कपिर् लघुपराक्रमः; धैर्यवीर्यसम्पन्नः सः। अहं पूर्वं वालिनं सुग्रीवं च जाम्बवन्तं च महाबलम् दृष्टवान्। न च नीलः सेनापतिः, न चान्ये द्विविदादयः तादृशं भीमवेगतेजोबलम्। न च तेषां विवेकः, न च बलम्, न च उत्साहः, न च रूपसम्पदा; अयं तु महात्मा कपिरूपधारी अद्भुतः। तस्मात् महत् प्रयत्नं कृत्वा एनं निग्रहणीयम्। यद् इन्द्रसमेतैः अपि त्रिभिर्लोकैः सुरासुरमानुषैः सह, न यूयं संग्रामे स्थितुं शक्याः; परन्तु विजिगीषुणा रणनयज्ञः करणीयः। आत्मरक्षा यत्नेन कार्य्या, विजयश्रीः चपला हि। ते सर्वे महाबलाः स्वामिनः आदेशं स्वीकृत्य महावेगेन उत्थाय ज्वलनशिखोपमतेजसः रथैः मदगजैः शीघ्राश्वैः च सह निर्जग्मुः। एवं श्रीमद्वाल्मीकीयेषु आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः।