गङ्गायाः प्रवाहं अनुसरन् राजा सागरः समुद्रं प्राप्य भूमेः गभीराणि गत्वा तत्र यत्र तस्य पुत्राः भस्मीकृताः आसन्, तेषां भस्मानि गङ्गाजले निमज्जयामास। तदानीं सर्वलोकाधिपः ब्रह्मा रामः राजानं इदं उवाच—"नरश्रेष्ठ, सागरस्य महात्मनः षष्टिसहस्रं पुत्राः गङ्गाजले निमज्जनात् उद्धृताः स्वर्गं गताः, देववत् स्थिताः। यावत् समुद्रजलं लोके अस्ति, तावत् सागरपुत्राः स्वर्गे देवैः सह निवसन्ति। गङ्गा तव ज्येष्ठा कन्या भविष्यति; तव नाम्ना तव कृत्येन लोके विख्याता भविष्यति। दिव्या गङ्गा त्रिपथगा च भगिरथी च कथ्यते; यतः सा त्रिपथं याति, त्रिपथगा इति स्मृता। त्वं सर्वपितृणां पूर्वजः, नराधिप; स्नानं कृत्वा तर्पणं कुरु, व्रतं पूरय। पूर्वं तव पूर्वजः धर्मात्मा तं कामं न प्राप्तवान्। तथैव अंशुमान्, यो लोके अप्रतिमतेजाः, गङ्गायाः आनयनं इच्छन् व्रतं न पूरयितुं शशाक। राजर्षिः दिलीपः, धर्मज्ञः, महर्षिभिः तुल्यतेजाः, तपसा मम तुल्यः, क्षत्रधर्मं यथावत् पालनं कृतवान्, तव पिता, तव तेजः अतिशयेन, स अपि गङ्गायाः आनयनं न शशाक, यद्यपि इच्छन्। त्वं तु नरश्रेष्ठ, तद्व्रतं अतिक्रान्तवान्; लोके उत्तमं यशः प्राप्तवान्। गङ्गायाः अवतरणं तव कृते सिद्धम्; तेन तवं धर्मस्य महान् अधिष्ठानं प्राप्तवान्। स्नानं कुरु, नरश्रेष्ठ, यथायोग्यं; शुद्धः भूत्वा पुण्यफलं प्राप्नुहि। सर्वपितृभ्यः तर्पणं कुरु; शुभं ते भवतु। अहं स्वं लोकं गच्छामि; त्वं अपि राजन् यातु।" एवं उक्त्वा सर्वलोकपितामहः देवेशः यथागतं दिव्यलोकं जगाम। ततः भगिरथः राजर्षिः सागरपुत्राणां विधिवत् उत्तमं तर्पणं कृतवान्। तर्पणं कृत्वा शुद्धः राजा स्वं नगरं प्रविष्टवान्; समृद्धिः संपन्नः, नरश्रेष्ठः स्वं राज्यं अधितिष्ठत्। तं राजानं प्राप्य जनाः हृष्टाः अभवन्; दुःखरहिताः, समृद्धाः, कष्टमुक्ताः, संतुष्टाः अभवन्। एवं राम, गङ्गायाः विस्तारं तुभ्यं वर्णितम्; शुभं ते भवतु, कल्याणं ते, सन्ध्याकालः गच्छति। यः ब्राह्मणेषु, क्षत्रियेषु, अन्येषु च एतत् श्रावयति, स भाग्यवान्, विख्यातः, आयुःप्रदः, फलदः, स्वर्गप्रदः। तस्य पितरः तुष्टाः, देवाः अपि; गङ्गावतरणस्य कथा दीर्घायुःप्रदा, शुभदा। यः एतत् शृणोति, ककुत्स्थनन्दन, सर्वकामान् प्राप्नोति; सर्वपापानि नश्यन्ति, आयुः यशः च वर्धते। एवं वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। ततः पंचचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। विश्वामित्रस्य वचनं श्रुत्वा राघवः लक्ष्मणेन सह महद् विस्मयं प्राप्तः, तदनन्तरं विश्वामित्रं उवाच। "ब्राह्मणश्रेष्ठ, यत् त्वया उक्तं, गङ्गावतरणं च समुद्रपूरणं च, अद्भुतं। शत्रुसूदन, रात्रिः तव कथायाः चिन्तनं कुर्वन्तः क्षणमिव व्यतीता। सा रात्रिः सौमित्रिणा सह मम शुभायाः विश्वामित्रस्य कथायाः मननं कुर्वन् व्यतीता।" प्रभाते, दिवसम् स्पष्टे, राघवः शत्रुनाशनः, प्रातःकर्म समाप्य, तपस्विनं विश्वामित्रं उवाच—"शुभा रात्रिः व्यतीता, उत्तमा कथा श्रुता; गङ्गां त्रिपथगां, पावनां नदीं, तरामः। एषा नौका, पुण्यकर्मभिः ऋषिभिः सुलभं तर्या, शीघ्रं आगता, यतः भगवतः आगमनं ज्ञात्वा।" राघवस्य वचनं श्रुत्वा कौशिकः सर्वसाधुसमूहस्य तरणं व्यवस्थितवान्। उत्तरतीरं प्राप्त्वा, ऋषिसमूहं यथावद् पूज्य, गङ्गातीरे स्थिताः, विशालां नगरीं दृष्टवन्तः। ततः महर्षिः राघवेन सह शीघ्रं दिव्यां रम्यां विशालां नगरीं जगम, या स्वर्गसमा आसीत्। तत्र रामः, बुद्धिमान्, अञ्जलिं कृत्वा, महर्षिं विश्वामित्रं नगरीं विषये पप्रच्छ—"महर्षे, विशालायां का राजवंशः प्रतिष्ठिता? श्रोतुम् इच्छामि, शुभं ते भवतु; मम महती उत्सुकता अस्ति।" रामस्य वचनं श्रुत्वा, ऋषिसत्तमः विशालायाः प्राचीनं इतिहासं कथयितुम् आरब्धवान्—"शृणु, राम, इन्द्रस्य कथां यथा मया श्रुता; यथार्थं यत् अस्मिन देशे अभवत्, रघुनन्दन, तद् शृणु।