सुनु, महाभागः, वाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। हनुमान्, सीता द्वारा सत्कृतः शुभैः वाक्यैः, तस्मात् स्थलात् निर्गत्य चिन्तयितुं आरभत। सः मनसि विचारयन् अवदत् – "कार्यं प्रायः सम्पूर्णम्, कृष्णलोचनां सीतां दृष्ट्वा। त्रयः उपायाः यथावत् प्रयुक्ताः, चतुर्थः उपायः अत्र दृश्यते। सम्मदनं राक्षसानां स्वभावे न उपपद्यते; दानेन धनिनां कार्यं न साध्यते; भेदेन मदोन्मत्तानां मनः न जेतुं शक्यते; बलं तु अत्र एव मम रुच्यति।" "अस्य कार्यस्य, बलात् अन्यः उपायः न विद्यते; यदि राक्षसाः संग्रामे हन्यन्ते, अद्य किञ्चित् सौम्यत्वं प्रदर्शयन्ति। यः बहूनि कार्याणि पूर्वं विघ्नं न कृत्वा साधयति, सः वर्तमानं कार्यं कर्तुं योग्यः। एकः कारणः अपि लघु कार्यस्य सिद्धये न पर्याप्तः; यः बहुधा विषयं जानाति, सः तं साधयितुं समर्थः।" "अत्र, अद्य, निश्चित्य, वानरराजस्य निकेतनं गन्तुं मनसि निश्चयं कृत्वा, परस्परविरोधस्य स्वरूपं ज्ञात्वा, तदा स्वामिनः आज्ञा सम्पूर्णा भविष्यति। कथं राक्षसैः साक्षात् संग्रामः मम अनुकूलः भविष्यति? एवं मम बलं प्रकाशयित्वा, रावणः मया संग्रामे मिलित्वा हन्तव्यः।" "ततः रावणं मन्त्रिभिः, सेनया, रथैः सह संग्रामे समागत्य, तस्य मनः, बलं च हृदये ज्ञात्वा, अहं सुखेन इहातः प्रत्यागच्छामि।" "एष नन्दनसदृशः रम्यः उपवनः, तस्य क्रूरस्य रावणस्य, विविधैः वृक्षलताभिः पूर्णः। अहं एतत् उपवनं अग्निः शुष्कवनं यथा विनाशयिष्यामि; तस्य विनाशेन रावणः कोपितः भविष्यति। ततः राक्षसाधिपः अश्वैः, महाबलैः रथैः, गजैः, त्रिशूलैः, लोहमुष्टिभिः, शूलैः युक्तं महद् बलं समाविष्यति; तदा महान् संग्रामः भविष्यति।" "अहं तदा भयानकान् योधान् संग्रामे मिलित्वा, राक्षसैः न निर्भयः, रावणदत्तं बलं हत्वा, हृष्टः वानरराजस्य निकेतनं प्रत्यागमिष्यामि।" एवं मनसि निश्चय्य, हनुमान् वातसमानः, क्रुद्धः, महावीर्यः, जघनबलात् महावृक्षान् उपवनं प्रति प्रक्षिप्तवान्। ततः स वीरः हनुमान् मदोत्कटैः पक्षिभिः निनादितं, विविधवृक्षलतायुतं तं रम्यं उपवनं विनाशितवान्। तद् उपवनं, वृक्षैः भग्नैः, जलकुण्डैः भग्नैः, गिरिशिखरैः चूर्णीकृतैः, दृश्यते न रम्यं। विविधपक्षिणां शब्दैः, भग्नैः जलकुण्डैः, ताम्रपर्णैः, श्रान्तैः वृक्षलताभिः, तद् वनं दुःखितं अभवत्। न तद् वनं दावाग्निना दग्धं इव दृश्यते; लताः च आवरणानि विक्षिप्य कम्पिताः इव अभवन्। लतागृहाणि, मण्डपानि भग्नानि, वन्यपशवः आर्तरवं कृत्वा, पक्षिणः, शिलागृहाणि च भग्नानि, तद् वनं स्वरूपं न ज्ञातुं शक्यते। तद् उपवनं, दुःखितलतासमूहैः युक्तं, दशग्रीवस्य स्त्रीणां रम्योपवनं इव अभवत्, वानरस्य वीर्येण। तदा, पृथिव्याः अधिपस्य महद् अपराधं कृत्वा, महात्मनः मनसि अपराधं कृत्वा, वानरः, एकः, बहुबलयोधैः युद्धे उत्सुकः, तेजसा दीप्तः, द्वारस्थले स्थितः। अथ द्विचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। तदा पक्षिणां रवं, वृक्षभेदनं च श्रुत्वा, लङ्कानिवासिनः सर्वे भीताः, कम्पिताः च अभवन्। निद्रा विहाय, विकृतमुखाः राक्षसीः तद् भग्नवनं, वीरं महावानरं च दृष्ट्वा। ताः दृष्ट्वा, महाबाहुः, महात्मा, महाबलः वानरः, अतिभयानकं रूपं धृत्वा, राक्षसीः भीषयन् स्थितवान्। तदा पर्वतसमानं, अतिबलिनं वानरं दृष्ट्वा, राक्षसीः जानकीं पप्रच्छुः – "कः अयम्? कस्य अयम्? कुतः आगतः? किमर्थं अत्र आगतः? कथं त्वया सह संवादः कृतः?" "विस्तीर्णलोचनासि, मा भैः, सौभाग्यवती! किं संवादं कृतवती, कृष्णलोचनासि?" तदा धर्मात्मा, दीप्तिमान् सीता उवाच – "रूपविचारे राक्षसाणां, मम कोऽपि उपायः नास्ति। यः सः कः, किम् करिष्यति, केवलं यूयं जानाथ; यथा सर्पः सर्पस्य पदानि जानाति। अहं अपि अत्यन्तभीता; न जानामि कः अयम्। मम मतिः – सः राक्षसः, यथेष्टं रूपं धृत्वा अत्र आगतः।" वैदेह्याः वाक्यं श्रुत्वा, राक्षसीः शीघ्रं तत्र तत्र व्यपेत्य, काःचित् तिष्ठन्ति, काःचित् रावणाय निवेदितुं जग्मुः। रावणस्य समक्षे विकृतमुखाः राक्षसीः तं भीमं, महावानरं निवेदयन्। "राजन्, अशोकवने मध्ये भीमरूपः वानरः स्थितः, सीतया सह संवादं कृतवान्, अपारवीर्यः।" "जनकतनया, मृगनयना सीता, अस्माभिः बहुधा पृष्टा, तस्य वानरस्य विषये किञ्चित् वक्तुं न इच्छति।" "सः इन्द्रदूतः वा, कुबेरदूतः वा, रामदूतः वा, सीतां अन्वेष्टुम् इच्छन् आगतः।" "सः तेन अद्भुतरूपेण, मनः हरन्त्या, रम्योपवनं, विविधमृगसमूहं च विनाशितवान्।" "न किञ्चित् स्थानम् उपवने अविनाशितम्, केवलं यत्र जानकी तिष्ठति, तत् एव अविनाशितम्।" "किम् जानकीरक्षणाय, किम् श्रान्त्या, न निश्चीयते; अथवा किम् तस्य श्रान्तिः? सा एव तेन रक्षिता।" एवं सुन्दरकाण्डस्य एकचत्वारिंशः-द्विचत्वारिंशः सर्गयोः कथा सम्पूर्णा।