यदा सीतायाः सन्देशं श्रुत्वा कपिः, कार्यसिद्धिः सम्प्राप्तः हर्षितहृदयः, अल्पं शेषं कर्तव्यं विचिन्त्य, उत्तरदिशं मनः प्रवर्तयामास। तस्मिन् सन्दर्भे, सीतया उत्तमवाचः सम्मानितः स कपिः तस्मात् स्थानात् निवृत्तः चिन्तयितुं आरभत। स मन्यते—कृतं कार्यं, यद् कृष्णलोचनां नारीं दृष्टवान्। त्रयो उपायाः प्रयुक्ताः; चतुर्थः उपायः अद्य दृश्यते। स्मरति—साम्ना राक्षसानां स्वभावः न अनुकूलः; दानेन धनाढ्यानां न अनुकूलम्; भेदेन मदोन्मत्तानां न अनुकूलम्; तु बलम्—एव अत्र मम रोचते। अस्मिन कार्ये बलात् अन्यः उपायः न संभवति; यदि राक्षसाः रणमध्ये हताः, तदा किञ्चित् सौम्यता संभवति। यः बहूनि कार्याणि साधयति, पूर्वकार्याणि न विघ्नयति, स एव अर्हति कर्तुम्। एकः कारणः अपि लघुकर्मणि न पर्याप्तः; यः कार्यं बहुधा जानाति, स एव तं साधयितुं समर्थः। स कपिः निश्चित्य—अद्य एव वानरराजस्य आश्रमं गमिष्यामि; परकार्यस्य यथार्थं ज्ञात्वा, स्वामिनः आज्ञा पूर्णा भविष्यति। कथं अद्य राक्षसैः साक्षात् युद्धं मम अनुकूलं भविष्यति? तथा मम बलं प्रकटयिष्यामि, रावणः च मया युद्धे मिलिष्यति। ततः रावणं युद्धे साक्षात् दृष्ट्वा, तस्य मन्त्रिणः, सेनां, रथांश्च, तस्य हृदये स्थितं बलं मनश्च ज्ञात्वा, अहं सुखेन वानरराजस्य आश्रमं प्रतिनिवर्तिष्यामि। एषा अशोकवाटिका, मनः नेत्रयोः रम्या, स्वर्गोद्यानस्य सदृशी, तस्य क्रूरस्य रावणस्य, विविधवृक्षलता-सम्पूर्णा अस्ति। अहं तां वाटिकां दग्धवनस्य यथा अग्निः विनाशयिष्यामि; तस्या विनाशे रावणः कोपितः भविष्यति। ततः राक्षसाधिपः महाबलम् सैन्यं समाह्वयिष्यति—अश्वैः, रथैः, गजैः, त्रिशूलैः, लोहमुष्टिभिः, शूलैः च; तदा महायुद्धं भविष्यति। अहं तेषां भीषाणां योधानां सैन्येन युद्धे मिलित्वा, राक्षसैः न प्रमत्तः, रावणस्य प्रेषितं सैन्यं हत्वा, हर्षितः वानरराजस्य आश्रमं प्रतिनिवर्तिष्यामि। ततः महाबलः हनुमान्, वातस्य सदृशः, कोपितः, महावृक्षान् जघन्यभागेन प्रक्षिप्तुम् आरभत। वीरः हनुमान् तां रम्यां वाटिकां नानावृक्षलता-सम्पूर्णां, मदोन्मत्तपक्षिसमृद्धां, विनाशयामास। वाटिका तु वृक्षैः भग्नैः, जलाशयैः भग्नैः, शिखरैः चूर्णितैः, दृष्ट्वा अप्रियदर्शना अभवत्। विविधपक्षिस्वरैः, भग्नजलाशयैः, ताम्रपत्रैः, क्लान्तवृक्षलताभिः, सा वनभूमिः न दग्धवनस्य इव दृश्यते; लताः च आवरणैः विक्षिप्ताः कम्पमानाः। लतागृहाणि, भूषितमण्डपानि भग्नानि, मृगाः, पशवः, पक्षिणः, शिलागृहाणि च भग्नानि, तद् महावनं रूपतः अप्रत्यक्षं अभवत्। दुःखितलता-समूहैः सा वनभूमिः दशग्रीवस्य स्त्रीणां रम्यवनस्य सदृशी अभवत्, कपिबलात्। ततः भूमिपतेः महापापं कृत्वा, मनसा महात्मनः अपापं कृत्वा, स कपिः, एकः, बहुबलयोधैः युद्धे उत्सुकः, तेजसा दीप्तः, द्वारस्थले स्थितः। तदा पक्षिस्वरैः, वृक्षभङ्गनादैः, लङ्कावासी सर्वे भयभीता उद्विग्ना अभवन्। निद्रायाः गत्याः अनन्तरं, विकृतमुखाः राक्षस्यः तं विनष्टवनं वीरं महाकपिं च दृष्ट्वा। तेषां दर्शनं कृत्वा, महाबलः, महात्मा, वीरः कपिः, भीषाणं रूपं धृत्वा, राक्षस्यः भीषयामास। तदा पर्वतसमः, महाबलः, कपिः दृष्ट्वा, राक्षस्यः जानकीं पप्रच्छुः— कः एषः? कस्य एषः? कुतः आगतः? किमर्थम् अत्र आगतः? कथं तेन सह संवादः कृतः? वद विस्तीर्णलोचनाः, न भयम् अस्ति, सौभाग्यवती। किं संवादं कृतवती, कृष्णलोचनाः? तदा धर्मज्ञा, दीप्तवर्णा सीता उवाच—किं मे उपायः राक्षसाणां रूपविवेके? केवलं यूयम् जानाथ, यथा सर्पः सर्पपादान् जानाति। अहम् अपि अत्यन्तम् भयिता; न जानामि कः एषः। मन्ये—राक्षसः, यथेष्टं रूपं धृत्वा आगतः। वैदेह्याः वचनं श्रुत्वा, राक्षस्यः शीघ्रं विसृज्य, काञ्चित् तत्र स्थिता, अन्याः रावणं सूचितुम् अगच्छन्। रावणस्य समीपे विकृतमुखाः राक्षस्यः तं भीषणं कपिं निवेदयामासुः— राजन्, अशोकवाटिकायां भीषणरूपः कपिः स्थितः, सीतया सह संवादः कृतवान्, अपरिमितवीर्यः। जनकनन्दिनी सीता, मृगनयना, अस्माभिः बहुधा पृष्टा, तं कपिं न प्रकाशयितुम् इच्छति। स इन्द्रदूतः, कुबेरदूतः, अथवा रामदूतः, सीतायाः अन्वेषणाय प्रेषितः स्यात्। तेन अद्भुतरूपेण, मनः हरन्ति, तां रम्यवनां मृगसमूहम् विनाशितम्। न तत्र किञ्चित् स्थानं अविनष्टम्, केवलं यत्र जानकी स्थितः, तत् एव अविनश्वरम्।