गङ्गायाः प्रवाहेण तस्य महात्मनः यज्ञवाटिका आप्लुता। तस्याः गर्वं विज्ञाय, राघव, जह्नुर्महर्षिः कोपं जग्राह। स तदा गङ्गायाः सर्वं जलं पपौ—अद्भुतं कर्म—येन देवाः, गन्धर्वाः, ऋषयश्च महतीं विस्मयमापुः। ततः सर्वे तं महात्मानं नरश्रेष्ठं जह्नुमभ्यर्च्य, गङ्गां तस्यां तस्यां दुहितरं स्वीकरोतु इति प्रार्थयामासुः। तदा प्रसन्नः स तेजस्वी भगवान् जह्नुस्तां कर्णाभ्यां विसृज्य मोचयामास; तस्मात् सा गङ्गा जह्नोर्दुहिता इति ख्यातिं लभते, सा च जाह्नवीति प्रसिद्धा। पुनः गङ्गा भगीरथस्य रथं पृष्ठतः अन्वगच्छत्, सा च नदीश्रेष्ठा समुद्रं प्राप्तवती। ततो भगीरथस्य कर्मसिद्ध्यर्थं सा पाथोधिं प्रविश्य, भगीरथः राजर्षिः सावधानं गङ्गां निनाय। स तत्र पितॄन् भस्मसात्कृतान्, चेतनारहितांश्च दृष्ट्वा, गङ्गाजलेन तेषां भस्मपुञ्जं सम्यक् प्रक्षालयामास। तदा तेषां पापानि शुद्धानि सञ्जातानि, ते च स्वर्गं प्राप्तवन्तः, हे रघुकुलश्रेष्ठ। ततः स भगीरथो गङ्गायाः पथि गच्छन्, समुद्रं प्राप्तवान्, भूमेर्गभीरं देशं यत्र ते भस्मसात्कृताः पितरः स्थिताः। तत्र गङ्गाजलेषु भस्मानि निमज्जितानि दृष्ट्वा, ब्रह्मा सर्वलोकाधिपः तं नृपं वाक्यमुवाच—"नरव्याघ्र, महात्मनः सगरस्य षष्टिसहस्रपुत्राः उद्धृताः, देववद् दिवं गताः। यावत् लोके समुद्रजलं तिष्ठति, तावत् सगरपुत्राः देववद् स्वर्गे निवत्स्यन्ति। एषा च गङ्गा तव ज्येष्ठा दुहिता भविष्यति; त्वदीयेन कर्मणा सा लोके तव नाम्ना प्रसिद्धा भविष्यति। दिव्या गङ्गा त्रिपथगा इत्यपि, भागीरथीति च ख्यातिं लभते; यतः सा त्रयाणि पथानि यान्ति, तस्मात् त्रिपथगा इति स्मृता। त्वं चात्र सर्वपितॄणां पूर्वजः, नराधिप, तर्पणं कुरु, प्रतिज्ञां च पालय। पूर्वं हि तव पुण्यश्लाघ्यः धर्मात्मा पूर्वजः एतां अभिलष्य अप्यनवाप्तवान्। तथैव, लोके अप्रतिमतेजाः अंशुमान् अपि गङ्गां नयितुं नाशकत्। राजर्षिर्दिलीपः धर्मात्मा, मम तपसा तुल्यः, क्षत्रधर्मे स्थितः, स तव पितरः, महाभाग, तव तेजसा अतिशायितः, स अपि गङ्गां नानेतुमशकत्, इच्छन् अपि, निष्पाप। त्वं तु नरश्रेष्ठ, तां प्रतिज्ञां अतिक्रान्तवान्; लोके परमां कीर्तिमवाप्तवान्। गङ्गावतरणं तव कृते सम्पन्नम्; अतः धर्मस्य महतीं प्राप्तिं प्राप्स्यसि। स्नानं कुरु, नरश्रेष्ठ, यथाविधि; विशुद्धः सन् पुण्यफलमवाप्नुहि। सर्वपितॄणां तर्पणं कुरु; शुभं भवतु। अहं स्वलोकं गमिष्यामि; त्वं अपि, नृप, यथेष्टं गच्छ।" एवं उक्त्वा, देवेशः, सर्वलोकपितामहः, यथागतं स्वं लोकं प्रतिपेदे। ततः भगीरथः राजर्षिः विधिवद् सगराणां श्राद्धं कृतवान्, यथान्यायं यशस्वी। तर्पणं कृत्वा, विशुद्धः सन्, स्वपुरीं प्रविष्टः; समृद्धिमान्, नरश्रेष्ठः, स्वं राज्यं शशास। तं नृपं प्राप्य प्रजाः प्रमुदिताः, दुःखविनिर्मुक्ताः, समृद्धाः, क्लेशरहिताः, तुष्टाः अभवन्। एवं, राम, गङ्गायाः विस्तरं ते कथितम्; शुभं भवतु, कल्याणं भवतु, संध्याकालः चापि अतीतः। यः ब्राह्मणानां, क्षत्रियाणां, अन्येषां च मध्ये एतदाख्यानं शृणोति, स पुण्यवान्, यशस्वी, आयुष्मान्, स्वर्ग्यश्च भवति। तस्य पितरः तुष्टाः भवन्ति, देवाः अपि; गङ्गावतरणस्य एषा कथा दीर्घायुषी, शुभदा च। यः एतां शृणोति, काकुत्स्थ वंशज, स सर्वान् कामान् प्राप्नोति, सर्वपापानि नश्यन्ति, आयुः यशश्च वर्धते। एवं श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे बालकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। पुनरपि, श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे बालकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। विश्वामित्रस्य वचः श्रुत्वा, राघवः लक्ष्मणेन सहितः, महदाश्चर्यं जगाम, ततो विश्वामित्रं प्रत्युवाच—"ब्राह्मण, भवता यत् कथितं गङ्गावतरणं, समुद्रपूरणं च, तदेवात्यद्भुतम्। शत्रुसूदन, अस्माभिः निशा इयं क्षणमिव व्यतीता, सर्वमेतत् तव आख्यानं चिन्तयद्भिः। सा रात्रिः सौमित्रिणा सह मम शुभया विश्वामित्रकथया चिन्तयता व्यतीता। अथ प्रातः, दिवि निर्मले, राघवः, शत्रुनाशनः, कृतस्नानः, तपस्विनं विश्वामित्रं उवाच—'शुभा रात्रिः अतीता, उत्तमा कथा श्रुता; गच्छाम, पुण्यां नदीं, प्रवहन्तीं त्रिपथगां गङ्गां तराम।' एषा हि नौका, साधुभिः सुलभा, शीघ्रं प्राप्ता, यत् भगवतः आगमनं विज्ञाय।