रावणं राक्षसं युद्धे सह बन्धुभिः हत्वा, द्वौ राघवौ त्वां, विशाललोचनां, स्वनगरं नेतुम् इच्छतः। तदा, हे निर्दोषे, तव परिचयार्थं किञ्चिद् चिन्हं रामाय दातव्यं, येन सः तव परिचयं ज्ञात्वा अधिकं हर्षं प्राप्नुयात्। सीता उवाच—"मया पूर्वमेव उत्तमं चिन्हं दत्तम्; एषा एव अलङ्कारः यः मया सम्यक् रक्षितः, सः रामः द्रक्ष्यति।" ततः, वीरः हनुमान् तव वचनं विश्वसनीयं मन्यते; तदा सः प्रसिद्धः कपिश्रेष्ठः तं रत्नमणिं गृह्णाति। सः तस्याः शिरसि नमः कृत्वा प्रस्थानाय उद्युक्तः। कपिश्रेष्ठं लङ्घनाय उत्सुकं दृष्ट्वा, जनकनन्दिनी अश्रुपूर्णमुखी, दुःखिता, हनुमन्तं वेगवर्धितं विलपन्त्या कण्ठक्लिष्टया वाचा सम्बोधयति। "हनुमन्, त्वं मम कुशलं सिंहसदृशयोः रामलक्ष्मणयोः तथा सुग्रीवे च मन्त्रिभिः सह सर्वेषां प्रति निवेदय।" "यदा राघवः बलवान् दुःखसागरात् माम् उद्धरिष्यति, तदा त्वया तस्य कार्यस्य व्यवस्था कर्तव्या।" "यदा त्वं रामं प्राप्स्यसि, तदा मम दुःखवेगं राक्षसैः कृतं तिरस्कारं च निवेदय; तव यात्रा शुभा भवतु, कपिश्रेष्ठ।" सीतायाः संदेशं ज्ञात्वा, कपिः, कार्यसिद्धः, हृष्टहृदयः, शेषं किमपि कर्तव्यम् विचिन्त्य, उत्तरदिशं मनः स्थापयति। इदानीं वाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः श्रोतवः। सीतया सन्मानितः सः कपिः तस्मात् स्थलात् निर्गत्य चिन्तयितुं प्रारभते। "कृतं कार्यं, कृष्णलोचनां दृष्ट्वा; त्रयो उपायाः exhausted, चतुर्थः उपायः अत्र दृश्यते।" "साम्ना राक्षसाणां स्वभावः न उपपद्यते; दानेन धनिनां न; भेदेन मदानां न; केवलं बलम् अत्र युक्तं मन्ये।" "अत्र बलात् अन्यः उपायः न उपपद्यते; युद्धे राक्षसाणां हननेन, अद्य स्नेहः किञ्चित् संभवति।" "यः बहूनि कार्याणि पूर्वकार्यं बाध्यं न कृत्वा साधयति, सः कार्यारम्भाय योग्यः।" "एकं कारणं अपि लघुकार्ये पर्याप्तं न; यः अनेकविधं विषयं जानाति, सः साधयितुं समर्थः।" "अत्रैव, मनः कृत्वा, अद्य कपिराजस्य निवासं गच्छामि; परस्परविरोधस्य तत्त्वं ज्ञात्वा, स्वामिनः आदेशं पूरयिष्यामि।" "कथं अद्य राक्षसैः प्रत्यक्षं युद्धं मम अनुकूलं भविष्यति? एवं मम बलं प्रकाशयित्वा, रावणः मया युद्धे मिलतु।" "ततः रावणं युद्धे, मन्त्रिभिः सेनया रथैः सह, तस्य मनः बलं च ज्ञात्वा, सुखेन कपिराजस्य निवासं प्रतिनिवर्तिष्यामि।" "एषः उत्तमः वनः, मनः नेत्रयोः रमणीयः, स्वर्गोद्यानसदृशः, तस्य क्रूरस्य, विविधवृक्षलताभिः युक्तः।" "अहं एतं वनं दग्धवनसदृशं विनाशयिष्यामि; तस्य विनाशे रावणः क्रुद्धः भविष्यति।" "तदा राक्षसाधिपः अश्वैः, महारथैः, गजैः, त्रिशूलैः, लोहमुष्टिभिः, शूलैः युक्तं महाबलम् सैन्यं संगृह्य, महायुद्धं करिष्यति।" "अहं तदा युद्धे तेषां राक्षसाणां भीषणानां सैन्यं निःशङ्कः हत्वा, हर्षितः कपिराजस्य निवासं प्रतिनिवर्तिष्यामि।" ततः, वायुसदृशः क्रुद्धः महाबलः हनुमान् उरुभ्याम् महावृक्षान् प्रक्षिप्तुम् आरभते। वीरः हनुमान्, मत्तपक्षिणां घोषयुक्तं, विविधवृक्षलतायुतं, रम्यं वनं विनाशयति। तद् वनं, भग्नवृक्षैः, भग्नतडागैः, शिलाशिखरैः चूर्णीकृतैः, दर्शने अप्रियं जाता। विविधपक्षिणां शब्दैः, भग्नतडागैः, ताम्रवर्णैः क्लान्तपत्रैः, श्रान्तवृक्षलताभिः तद् वनं आच्छादितम्। तद् वनं दग्धवनसदृशं नाभूत्; लताः विक्षिप्तवसनाः कम्पन्ति। लतागृहाणि, अलङ्कृतमन्दिराणि भग्नानि, मृगपक्षिणः दुःखिताः, शिलाश्रयाणि भग्नानि, तद् महावनं रूपेण अज्ञेयम् अभवत्। शोकग्रस्तलतागुल्मैः तद् वनं दशमुखस्य स्त्रीणां रम्यवनसदृशं अभवत्, कपिबलात्। ततः भूमिपतेः महापापं कृतवान्, महात्मनः चित्ते पापं कृत्वा, कपिः एकः, बहुभिः वीरैः युद्धाय उत्सुकः, तेजसा दीप्तः, द्वारस्थले स्थितः। इदानीं वाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः श्रोतव्यः। तदा पक्षिणां शब्देन, वृक्षभङ्गनादेन, लङ्कावासी सर्वे भयभीताः अभवन्। निद्रा अपगम्य, विकृतमुखाः राक्षसस्त्रियः तद् विनष्टवनं, वीरं महाकपिं च दृष्ट्वा। ताः दृष्ट्वा, महाबलः, महात्मा, वीरः कपिः भीषणं रूपं धारयामास, राक्षसीः भयाकुलाः अभवन्। तदा पर्वतसदृशं, महाबलम् कपिं दृष्ट्वा, राक्षसीः जनकनन्दिनीं पप्रच्छुः। "कः एषः? कस्य सः? कुत्रतः आगतः? किमर्थं आगतः? कथं त्वया सह संवादः कृतः?" "वद, विशाललोचने, मा बिभीषि, सौभाग्यवती; कः संवादः त्वया कृतः, कृष्णलोचने?" तदा धर्मात्मा, दीप्तिमान् सीता उवाच—"मम कः उपायः अस्ति, रूपाणि विवेक्तुं एषाम् रूपविच्छित्तानां राक्षसानां?