सीता तु तं दिव्यं मणिसारं, स्वहस्ते सुसंरक्षितं, हनूमते दर्शयन्ती उवाच—"एषः मम दिव्यः शिरोमणिः, यं मया सुसंरक्षितं, त्वामिव पश्यन्त्या दुःखेषु अपि मम हर्षो जायते, हे निष्पाप। अयं शुभः जलसम्भवः मणिः मया तव प्रेषितः; एतस्मात् परं दुःखातुरया मया विना त्वाम् अहं जीवितुं न शक्नोमि। अहं तव हेतोः असह्यं दुःखं सहामि, हृदयविदारकाणि वचनानि च, राक्षसानां मध्ये वासं च सहिष्ये। हे रिपुघ्न, एकमासपर्यन्तं जीवितं धारयिष्यामि; मासात् परं त्वया विना, हे राजपुत्र, न जीविष्यामि। अत्र भीषणः राक्षसराजः तिष्ठति, तस्य दृष्टिः मम न रमणीयः; यदि त्वं विषण्णः अभवः इति शृणोमि, तर्हि क्षणमपि न जीविष्यामि।" एवं रुदतीं दुःखसन्तप्तां वैदेहीं वचनं ब्रुवन्तीं श्रुत्वा, महाबलः पवनसुतः हनूमान् उवाच—"देवि, सत्यम् अहम् उक्त्वा ब्रवीमि—त्वद्वियोगदुःखेन रामः सर्वसुखेभ्यः निवृत्तः; रामः यदि शोकाभिभूतः, लक्ष्मणः अपि तेन सह संतप्यते। सौभाग्येन त्वं प्राप्ता, नूनं इदानीं विलापस्य समयः नास्ति; त्वं क्षणेन दुःखस्य अन्तं द्रक्ष्यसि। तौ निष्पापौ नरशार्दूलौ त्वद्-दर्शनकाङ्क्षिणौ, लङ्कां भस्मीकुर्यातां। रावणं राक्षसं युद्धे स्वबन्धुभिः सह निहत्य, तौ राघवौ त्वां विशाललोचनां स्वपुरीं नयेताम्। हे निष्पापे, त्वं रामाय किञ्चित् अभिज्ञानं दातुम् अर्हसि, येन सः अधिकं प्रमुदितः स्यात्।" सीता प्रत्युवाच—"अहम् उत्तमम् अभिज्ञानं दत्तवती; अयं हि मम भूषणमुत्तमं, यं रामः द्रक्ष्यति।" ततो हनूमान् तस्याः वचनं श्रुत्वा, तं दिव्यमणिं गृहीत्वा विश्वसनीयः सञ्जातः। सः तां प्रणम्य, प्रस्थितः; तं प्लवगश्रेष्ठं वेगेन गन्तुं समुत्सुकं दृष्ट्वा, जनकात्मजा बाष्पपूर्णमुखी, शोकसन्तप्ता, साश्रुविलगितया गिरा तं उवाच—"हनूमन्, त्वं मम कुशलं सिंहोपमयोः रामलक्ष्मणयोः, सुग्रीवस्य च मन्त्रिभिः सह सर्वेषां निवेदय। यथा रामः मां दुःखसागरात् उद्धरति, तथा त्वं तदर्थं यत्नं कुरु। यदा त्वं रामं प्राप्स्यसि, तदा मम दुःखवेगं राक्षसैः तिरस्कारं च निवेदय; तव यात्रा शुभा भवतु, कपिश्रेष्ठ।" एवं तस्या संदेशं ज्ञात्वा, कार्यसिद्धः कपिः हृष्टहृदयः, शेषं किञ्चित् अवशिष्टं विचिन्त्य, उत्तरदिशं मनसा जगाम। अथ वाल्मीकीये रामायणे सुन्दरकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः शृणु। सः हनूमान्, तया सुस्वभावेनाभिहितः, तस्मात् देशात् निवर्त्य, चिन्तयामास—"कृतं कार्यं, कृष्णपक्ष्यां स्त्रियां दृष्टायाम्। त्रिभिः उपायैः प्रयासः कृतः, चतुर्थः उपायः अत्र दृश्यते। साम्ना राक्षसानां स्वभावः न साध्यः; दानं धनिनां न युक्तम्; भेदः मदोन्मत्तानां न साध्यः; बलमेवात्र रोचते। अत्र कार्ये बलात् अन्यः उपायः नास्ति; यदि राक्षसाः युद्धे हन्येरन्, अद्य किञ्चिद् सौम्यता तेषु स्यात्। यः बहूनि कार्याणि पूर्वकार्याणि न बाधयन् साधयति, सः अत्र युक्तः। एककारणेनापि लघुकर्म न सिद्ध्यति; यः विषयं नानाप्रकारेण वेत्ति, सः तं सम्पादयितुं समर्थः।" "अत्रैव निश्चयमाकरोमि, अद्य कपीन्द्रालयं गमिष्यामि; परविग्रहस्य तत्त्वं ज्ञात्वा, स्वामिनः आज्ञा साधिता स्यात्। कथं मे राक्षसैः साक्षात् युद्धं सुलभं स्यात्? बलं प्रदर्शयित्वा, रावणः मया युद्धे प्रतिपत्तव्यः। तदा रावणं मन्त्रिभिः, सेनया, रथैः सह युद्धे संप्राप्य, तस्य चेतः बलं च ज्ञात्वा, सुखेन अत्रातः प्रत्यागमिष्यामि।" "एषः रम्यः प्रेक्षणीयः मनोहरः आशोकवनिकानाम् अतीव प्रियः, तस्य क्रूरस्य रावणस्य, विविधैः वृक्षलताभिः पूर्णः। इमं वनं दग्ध्वा, यथा वह्निः शुष्कवनं दहति, तदा रावणः कोपितः स्यात्। तदा सः राक्षसेन्द्रः महान् बलं संगृह्य, अश्वैः, रथैः, गजैः, त्रिशूलैः, मुसलैः, शूलैः च, युद्धाय समायास्यति। तदा अहं तैः भीमैः राक्षसैः सह संग्रामे समागम्य, रावणप्रेषितं बलं निहत्य, प्रमुदितः कपीन्द्रालयं प्रतिपत्स्यामि।" एवमुक्त्वा, वातसुतः हनूमान्, क्रुद्धः, महाबलः, जघान वृक्षान् जघन्येनोरुभ्याम्। स वीरः हनूमान्, मदोत्कटविहंगनिनादितं, नानावृक्षलतान्वितं, तं प्रमदावनं विनाशयामास। तद्वनं भग्नवृक्षं, भग्नकूपं, भग्नशिखरशैलं, दृष्ट्वा अप्रियदर्शनं अभवत्। तत्र नानाविहगशब्दैः, भग्नकूपैः, ताम्रपर्णैः, क्लान्तलतावृक्षैः च समन्तात्। न तद्वनं वह्निना दग्धमिव बभौ; विकीर्णपटललतानि कम्पमानानि सन्तप्तानि इव। भग्नलतागृहसंछन्नं, भग्नमण्डपमण्डितं, व्याघ्रशार्दूलानां क्रन्दितैः, विहगैः, भग्नशिलाश्रयैः च, तद्वनं विकृतरूपं अभवत्। तद्वनं शोकार्तलताकुलं, दशग्रीवस्त्रीणां प्रमदावनमिव, कपिश्रेष्ठस्य वीर्येण तत्राभूत्।