महाबलवान् रामः, महेन्द्रवरुणयोः तुल्यवीर्यः, कथं राक्षसान्तः सतीं सीतां हृतां सहिष्यते? सा सीता, या मया सुसंरक्षितं दिव्यम् उत्तममणिसारं शिरोमणिं तव दर्शयामि, तं दृष्ट्वा दुःखसमयेऽपि त्वां यथैव पश्येयम् इति प्रमोदं लभे, हे निष्पापे। एषः शुभः जलसम्भवः मणिः मया तव प्रेषितः; अनया व्यतिरेकेण दुःखशोकात् तव विरहिता न शक्नोमि जीवितुं। अहं तव कृते असह्यदुःखानि हृदयविदारकाणि वचनानि च सहिष्ये, राक्षससङ्घेऽपि वसन्ती तव कृते तितिक्षामि। हे रिपुन्पराशिन्, मासमेकं जीवनं धारयिष्यामि; ततो मासात् त्वया विना न जीविष्यामि, हे राजपुत्र। अत्रायं भीषणः राक्षसराजः स्थितः, तस्य दृष्टिः मम न रोचते; यदि त्वं विषण्णः जातः इति श्रुणुयाम्, तर्हि क्षणमपि न जीविष्यामि। एवं बाष्पपूर्णं, शोकसमन्वितं वैदेह्याः वचनं श्रुत्वा, महाबलवान् मारुतात्मजः हनूमान् तदा वाक्यम् उवाच— "हे देवि, सत्येन ते प्रतिजानामि—रामः तव दुःखात् सर्वसुखेभ्यः विमुखः जातः; रामे दुःखेन पीड्यमाने लक्ष्मणोऽपि संतप्यते। सौभाग्येन त्वं प्राप्ता; नूनं न शोचितव्यम्; अस्मिन्नेव क्षणे दुःखस्य अन्तं द्रक्ष्यसि। तौ निष्पापौ नरशार्दूलौ तव दर्शनोत्सुकौ लङ्कां भस्मीकुर्याताम्। रावणं राक्षसं युद्धे सपरिवारं हत्वा, तौ राघवौ तव विशाललोचनां स्वपुरं नयिष्यतः। हे निष्पापे, चिन्हं किञ्चिद् रामाय दातव्यं, येन स त्वां विज्ञाय अधिकं हर्षं प्राप्नुयात्।" सीता प्रत्युवाच— "उत्तमं चिन्हं मया पूर्वमेव दत्तम्; अयं हि मणिः यथावत् रक्षितः, स एव रामेण द्रष्टव्यः।" हनूमान् तु तस्याः वचनानि श्रद्धेयानि मन्यते स्म; ततः स कपिश्रेष्ठः स मणिं गृहित्वा, तस्यै नमस्कृत्य प्रस्थितः। कपिश्रेष्ठं वेगेन गन्तुम् उद्युक्तं दृष्ट्वा, जनकात्मजा बाष्पपूर्णमुखी, शोकाभिभूता, रुदितस्वरेण तम् उवाच— "हनुमन्, मम कुशलं सिंहसमानयोः रामलक्ष्मणयोः, सुग्रीवस्य च मन्त्रिणां च सर्वेषां निवेदय। राघवः महाबाहुः मां दुःखसागरात् उद्धरति, तत् त्वया साधनीयम्। रामस्य समीपं गत्वा मम दुःखवेगं राक्षसैः कृतानि तिरस्काराणि च निवेदय; तव यात्रा शुभा अस्तु, हे कपिश्रेष्ठ।" एवं तस्या आदेशं श्रुत्वा, कार्यसिद्धः कपिः हृष्टमानसः, अवशिष्टकार्यं चिन्तयित्वा, उत्तरदिक् प्रति मनः कृतवान्। शृणु पुण्ये वाल्मीकि-रामायणे सुन्दरकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः। सा सीता तं प्रस्थितं कपिं मधुरैः वाक्यैः पूजयित्वा, कपिः तस्मात् देशात् निर्गत्य चिन्तयामास। "कृतं कार्यं, दृष्टा कृष्णा; त्रयः उपायाः क्षपिताः, चतुर्थः उपायः अत्र दृश्यते। साम्ना राक्षसानां स्वभावः न युक्तः; दानं धनिनां न युक्तम्; भेदः मदान्धानां न युक्तः; दण्ड एवात्र रोचते। अत्र कार्ये दण्डात् अन्यः उपायः न संभवति; यदि राक्षसाः युद्धे निहताः, तदा किञ्चिद् सौम्यता लभ्येत। यः पूर्वकार्यानि न बाधते, स एव अत्र कार्ये पात्रः। अत्र किञ्चिदपि कर्म कर्तुं एकः हेतुः न पर्याप्तः; यः बहुधा विषयं जानाति, स एव सिद्धिकारकः। इदानीं निश्चित्य, अद्यैव कपिसंघाधिपस्य निकेतनं गमिष्यामि; परसंघर्षस्य तत्त्वं ज्ञात्वा, स्वामिनः आज्ञां पूरयिष्यामि। कथं हि अद्य राक्षसैः साक्षात् युद्धं मम सफलं स्यात्? तद्वत् स्वबलं दर्शयिष्यामि, रावणः मया सह युद्धे मिलेत। ततः रावणं मन्त्रिभिः सैन्येन रथैश्च युद्धे साक्षात् दृष्ट्वा, तस्य बुद्धिं बलं च हृदि ज्ञात्वा, अहं सुखेन प्रतिनिवर्तिष्यामि। एषा रम्या मनोहरदृष्टिर्मनोहरश्चायं प्रासादवाटिका, तस्य क्रूरस्य रावणस्य, नानावृक्षलतान्विता। इमां वाटिकां वह्निरिव शुष्ककाननं विनाशयिष्यामि; तस्य विनाशेन रावणः कोपं यास्यति। ततः राक्षसेश्वरः अश्वैः महारथैः गजैश्च, शूलमुसलशक्तिपाणिभिः, महद्बलम् उपनयिष्यति; तदा महद् युद्धं भविष्यति। अहं तत्र युद्धे घोरैः राक्षसैः समागम्य, निर्भयः, रावणप्रेषितं बलं निहत्य, प्रमुदितः कपिसंघाधिपस्य निकेतनं प्रतिनिवर्तिष्यामि। ततः कोपितवायुवत् महाबलः हनूमान्, ऊरुबलेन महावृक्षान् समुत्पाट्य चिक्षेप। स वीरः हनूमान् प्रमदवनं, मदोत्कटपक्षिसंकीर्णं, नानावृक्षलतान्वितं, विनाशयामास। तद्वनं भग्नवृक्षमण्डलम्, भग्नतडागम्, चूर्णितशिखरं, दृष्ट्वा अप्रियदर्शनं जातम्। नानापक्षिस्वरैः, भग्नतडागैः, ताम्रपर्णैः, क्लान्तवृक्षलताभिः च। न तद्वनं दग्धवनवत् आसीत्; भग्नसंवरणलताः कम्पमाना इव समुत्पेतुः। लतागृहाणि, भूषितमण्डपानि भग्नानि, मृगपक्षिसंघाः विलपन्तः, शिलाश्रयानि भग्नानि, तद् वनं रूपेण न ज्ञायते स्म।