महान् राजा अग्रे प्रययौ, तस्य पश्चात् पुण्या गङ्गा अपि अन्वगच्छत्। सर्वे देवाः, ऋषयः, दैत्याः, दानवाः, राक्षसाश्च तं पृष्ठतः अन्वयुः। गन्धर्वयक्षश्रेष्ठाः, किन्नराः, महोरगाः, सर्वाः अप्सरसोऽपि, हे राम, भगीरथस्य रथं पृष्ठतः अन्वगच्छन्। जलचराः सर्वे सन्तुष्टाः सन्तः गङ्गामन्वयन्; यत्र यत्र भगीरथः राजा गच्छति, तत्र तत्र भास्वती गङ्गा अपि गच्छति स्म। सा सर्वतीर्था, पापनाशिनी, नदीश्रेष्ठा अग्रे ययौ। तदा जह्नुं नाम महात्मानं यजमानं यज्ञवाटं समुपेत्य, अद्भुतकर्मणी गङ्गा तस्य यज्ञवाटं प्लावयामास। तस्याः दुर्मदं दृष्ट्वा, जह्नुर्मुनिः कोपमगमत्, हे राघव, स च गङ्गायाः सर्वं जलं पिबन्, अद्भुतं कर्म चकार। ततः देवाः, गन्धर्वाः, ऋषयश्च, तस्य विस्मयं जग्मुः। ते सर्वे महात्मानं जह्नुम् नरश्रेष्ठं पूजयित्वा, तं गङ्गां पुत्रीकर्तुम् प्रार्थयामासुः। स तदा प्रसन्नः तेजस्वी भगवान् ताम् श्रोत्राभ्यां मोचयामास; तस्मात् सा गङ्गा जह्नोः पुत्रीति प्रसिद्धा, जाह्नवीति च अपि कथ्यते। पुनः गङ्गा भगीरथस्य रथं पृष्ठतः अन्वगच्छत्, सा नदीश्रेष्ठा ततः सागरं प्राप्तवती। तत्र सा अधः पातालं प्रविष्टा, तस्य कर्मणः सिद्ध्यर्थम्। भगीरथः राजर्षिः सावधानः गङ्गां नयन्, पितृन् भस्मसात्कृतान्, चेतनाहीनांश्च दृष्टवान्। ततः उत्तमया गङ्गाजलेन तेषां भस्मराशिं प्रक्षालयन्, तेषां पापं नाशयित्वा, तान् स्वर्गं प्रापयामास, हे रघुकुलश्रेष्ठ। ततः भगीरथः गङ्गां अनुगम्य सागरं प्राप्तः, भूमेः अधोभागं प्रविष्टः, यत्र ते भस्मसात्कृताः आसन्। तेषां भस्म गङ्गाजले निमज्ज्य, ब्रह्मा, सर्वलोकाधिपः, भगीरथं इदं वचनम् अब्रवीत्— "नरश्रेष्ठ, महात्मनः सगरस्य षष्टिसहस्रपुत्राः उद्धृताः, देववत् स्वर्गं प्राप्तवन्तः। यावद् अस्मिन्संसारे सागरस्य जलं तिष्ठति, तावत् सगरपुत्राः स्वर्गे देवसमानाः स्थास्यन्ति। एषा च गङ्गा तव ज्येष्ठा कन्या भविष्यति; तव नाम्ना, तव कर्मणा च लोके प्रसिद्धा भविष्यति। दिव्या गङ्गा त्रिपथगा इति, भागीरथीति च कथ्यते; या हि त्रीन् पथांसि यास्यति, तस्मात् त्रिपथगा स्मृता। त्वं चात्र सर्वपितॄणां पूर्वजोऽसि, नराधिप; तर्पणं कुरु, नृपश्रेष्ठ, व्रतं च परिपालय। पूर्वं हि तव पुण्यश्लोकः धर्मात्मा पूर्वजोऽपि एतद् इच्छन् न प्राप्तवान्। तथैव, अंशुमान् अपि, यस्य तेजः लोके अनुत्तमम्, गङ्गां आनयितुम् इच्छन्, न शशाक व्रतं पूर्तुम्। राजर्षिः दिलीपः, धर्मात्मा, महर्षिसमतेजाः, मम तपसा तुल्यः, क्षत्रधर्मपालकः, स तव पितरः, महाभाग, तव तेजसा अधिकः, स अपि गङ्गां आनयितुं न शशाक, हे निष्पाप। त्वं तु, पुरुषश्रेष्ठ, व्रतं सपर्यसि; लोके परमं यशः प्राप्तवान्। एषा च गङ्गावतरणं त्वया कृतम्, रिपुघ्न; तेन त्वं धर्मस्य महतीं प्राप्तिं प्राप्तवान्। त्वं पुरुषश्रेष्ठ, यथाविधि गङ्गाजले स्नात्वा, विशुद्धः पुण्यफलम् अवाप्नुहि। सर्वपितॄणां तर्पणं कुरु; स्वस्ति ते अस्तु। अहं स्वलोकं गमिष्यामि; त्वं अपि गच्छ, नृपते।" एवं उक्त्वा, देवेशः, सर्वलोकपितामहः, यथागतं स्वलोकं प्रतिपेदे, यशस्वान्। ततः भगीरथः राजर्षिः, यथानियमं, यथाविधि, सगराणां श्रेष्ठं तर्पणं चकार। तर्पणानि कृत्वा, शुद्धात्मा राजा स्वपुरीम् प्रविष्टः; समृद्ध्युक्तः, नरश्रेष्ठः, स्वं राज्यं पालयामास। प्रजाः तं राजानं लब्ध्वा, हे राघव, प्रमुदिताः, दुःखविहीनाः, समृद्धाः, क्लेशरहिताः, सन्तुष्टाः अभवन्। एवं, हे राम, गङ्गायाः विस्तारः तुभ्यं वर्णितः; भवतु ते कल्याणम्, शुभं ते अस्तु, संध्याकालः चापि गच्छति। धन्यः, प्रसिद्धः, जीवितदः, फलदः, स्वर्गदः च सः, यः ब्राह्मणेषु, क्षत्रियेषु, अन्येषु च एतत् श्रावयति। तस्य पितरः तुष्टाः भवन्ति, देवाः च; गङ्गावतरणकथा आयुष्यम्, शुभदायिनी च। यः एतां शृणोति, हे काकुत्स्थ, सः सर्वान् कामान् प्राप्नोति; सर्वे पापाः विनश्यन्ति, आयुः यशश्च वर्धते। एवं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। पंचचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। एवं विश्वामित्रवचनं श्रुत्वा, राघवः लक्ष्मणेन सह, महद् आश्चर्यं प्राप्य, विश्वामित्रं प्रत्युवाच। "ब्राह्मण, यद् उक्तं त्वया गङ्गावतरणस्य पुण्यं चरितं, सागरस्यापि पूरणं, एतत् अद्भुततरम्। रिपुघ्न, अस्माकं रात्रिः क्षणमिव व्यतीता, यावत् त्वदीयं समस्तं चरितं चिन्तयामः।