सः काकः एवं प्रकारेण अन्विष्टः, त्राणं प्रार्थयन्, पृथिव्याः सर्वं देशं विचरन्, नानाविधानि मार्गाणि गच्छन्, त्रिलोक्यां भ्रमन्, पितरं महर्षींश्च त्यक्त्वा, अन्ते तस्यैव शरण्यस्य शरणं प्रपेदे। सः शरणागतवत्सलः, पतितं शरणं याचमानं काकं, यद्यपि स मृत्युपात्रः, तथापि करुणया रक्षितवान्। सः काकः श्रान्तः, कृशः, पतन् च, तं प्रति सः उवाच—"ब्रह्मास्त्रं निष्फलं कर्तुं न शक्यते; कुत्र एतत् पातयेत् इति वद।" तदा तदस्त्रं काकस्य दक्षिणनेत्रे पतितम्; सः दक्षिणनेत्रं दत्वा जीवितं प्राप। काकः रामं दशरथं च प्रणम्य, तेन वीर्यशालिना मोचितः, स्वमेवालयं गतः। एवं मम कृते, काकस्यापि अपराधे, ब्रह्मास्त्रं प्रयोक्तं; तर्हि त्वं, राजन्, मम अपराधिनं किमर्थं क्षमसे? त्वत्तः श्रुतं मया, दया परं धर्म इति; त्वं महाबलः, महातेजाः, महावीर्यश्च। त्वं अगाधः, अचलः, समुद्रस्य इव गम्भीरत्वेन, पृथिव्याः समुद्रसहितस्य अधिपः, इन्द्रस्य इव। एवं शस्त्रविदां श्रेष्ठः, बलवान्, धृतिमान् च, त्वं राघव, किमर्थं राक्षसान् प्रति शस्त्रं न प्रयुङ्क्षे? न सर्पाः, न गन्धर्वाः, न देवाः, न मरुद्गणाः, युद्धे रामस्य बलं सहन्ते। यदि स वीरः मयि किञ्चित् अपि चिन्तां करोति, तर्हि तीक्ष्णैः बाणैः राक्षसान् किमर्थं न विनाशयति? भ्रातुः आदेशं प्राप्य, लक्ष्मणः शत्रुघ्नः, किमर्थं मां न उद्धरति, महाबाहो? यदि तौ नरशार्दूलौ, वातेन्द्राभ्यां तुल्यतेजसौ, देवानामपि दुर्बलौ, मां किमर्थं न पश्यतः? नूनं मम किञ्चित् महदपकारं; अन्यथा, तौ समर्थौ, रिपुनाशकौ, माम् न पश्यतः। एवं वैदेह्याः शोकस्निग्धशब्दानि, अश्रुपूर्णानि श्रुत्वा, हनुमान् कपिसत्तमः, तदा प्रत्युवाच। "देवि, रामः तव शोकनिमग्नः—सत्येन शपामि; रामे दुःखिते लक्ष्मणोऽपि संतप्यते। यथाकथञ्चित् त्वं दृष्टा; नूनं न शोचितव्यम्। शुभे, अद्यैव दुःखस्य अन्तं द्रक्ष्यसि। तौ नरशार्दूलौ, राजपुत्रौ, महाबलौ, त्वां द्रष्टुम् इच्छन्तौ, लोकान् भस्मसात् करिष्यतः। रावणं युद्धे क्रूरं हत्वा, सपरिवारं, राघवः त्वां, विशाललोचनां, स्वनगरे आनयिष्यति। किं रामाय, महाबलाय लक्ष्मणाय, तेजस्विने सुग्रीवाय, वा कपिसंघाय वाच्यम्?" एवं हनुमति उक्ते, सीता पुनरुवाच—"कौसल्या, धर्मज्ञा, जगन्नाथं रामं जनयामास। मम कृते तस्य कुशलं पृच्छ, शिरसा च प्रणम; तस्य प्रियतमा नार्यः, माल्याभरणभूषिताः, तासां च। पृथिव्यां दुर्लभं राज्यं अपि पितरौ मातरं च सम्मान्यं पूज्यं च। सुमित्रानन्दनः, धर्मात्मा, रामं अनुगम्य, स्वसुखं त्यक्त्वा, वनवासे स्थितः। सः काकुत्स्थं अनुगच्छन्, भ्रातरं रक्षन्, बृहद्भुजः, महाबाहुः, विचारवान्, रम्यदर्शनः। रामे पितरि पुत्रवत्, मयि मातरि इव आचरति; यदा तु अहं ह्रियमानाऽस्मि, तदा वीरः लक्ष्मणः न जानाति। लक्ष्मणः, वृद्धसेवी, श्रीमान्, समर्थः, अल्पभाषी, राजकुमारस्य प्रियतमः, मम श्वशुरस्य तुल्यः। लक्ष्मणः, रामस्य मत्तः अपि प्रियः, यत्र नियुक्तः, तत्र पराक्रमे स्थितः। तं दृष्ट्वा, राघवः अपि कुलाचारं विस्मरति—तस्मै मम कुशलं वद। सः सदा सौम्यः, शुचिः, समर्थः, रामप्रियः; कपिसत्तम, सः दुःखं नाशयतु। अस्य कार्यस्य सिद्धौ त्वमेव अधिकारी; मयि राघवः त्वदीयेन यत्नेन प्रवृत्तः भवतु। एवं पुनः पुनः मम पतये, वीराय रामाय वद—"मासमेकं जीविष्यामि, दशरथात्मज।" मासात् परं न जीविष्यामि—एतत् सत्यम्; रावणेन माया दुष्कृत्य च गृहीता, त्वं मामुद्धर, यथा कौशिकी पातालात् उद्धृता।" एवं सा वैदेही, उत्तमं दिव्यं चूडामणिं वस्त्रात् निष्क्रान्तं, हनूमते दत्त्वा—"एषः रामाय दातव्यः," इति उवाच। तं अप्रतिमरत्नं प्राप्य, वीरः हनुमान् अङ्गुल्यां धारयामास, बाहुः तत्र न युक्तः। तं रत्नं गृह्य, कपिसत्तमः प्रणम्य, प्रदक्षिणीकृत्य सीतां, तस्थौ साभिवादनः। सा सीता दृष्ट्वा, हनुमान् हर्षेण पूर्णः, हृदये रामं लक्ष्मणं च स्मरन्, शुभलक्षणसमन्वितौ। तं महादिव्यरत्नं, जनकात्मजया धारितं, केशान्तात् विमुक्तं, पर्वतवातेन कम्पितं, हृष्टचित्तः गृहित्वा प्रतिगन्तुं प्रवव्रे। इति श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे सुन्दरकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः श्रोतव्यः।