रामः, दीप्तं तृणशस्त्रं काकाय समासज्य, तद्व्याप्तं तृणं काकं आकाशे अन्वगच्छत्। अन्वितः काकः विविधानि मार्गाणि यायमानः, समस्तं जगत् विचित्रं संरक्षणं अन्वेषयन् विचरति। तं पितरि महर्षिषु च परित्यक्ते, त्रिलोक्यं भ्रमन्, अन्ते केवलं तं एव शरणं प्राप्नोत्। शरणदः सः, भूमौ पतितं शरणं याचमानं काकं, मृत्युपात्रं अपि, करुणया रक्षितवान्। तं श्रान्तं, कृशं, पतन्तं काकं प्रति रामः उवाच—“ब्रह्मास्त्रं निष्फलं कर्तुं न शक्यते; यत्र तस्य प्रहारः स्यात्, तद् वक्तव्यम्।” ततः तस्य दक्षिणे नेत्रे प्रहारः कृतः; दक्षिणं नेत्रं दत्त्वा, जीवितं लब्धवान्। रामं दशरथं च प्रणम्य, स वीरः तं मुक्त्वा स्वगृहं प्रत्यगच्छत्। सीता पुनः हनुमन्तं उद्दिश्य उवाच—“मम कृते, काकस्य अपराधे अपि, ब्रह्मास्त्रं उपन्यस्तम्; तस्मात्, हे राजन्, मम अपराधिनं कथं क्षमयसि?” त्वत्तः श्रुतं मया करुणा धर्मः श्रेष्ठः, त्वं महाबलः महातेजाः महावीर्यः च। त्वं समुद्रगम्भीरः अचलः, पृथिव्याः समुद्रैः सह स्वामी, इन्द्रवत्। एवम् अस्त्रविदां श्रेष्ठः, शक्तिमान्, स्थिरः, हे राघव, राक्षसान् प्रति अस्त्रं कथं न प्रयुङ्क्षे? नागाः गन्धर्वाः देवाः मरुतः च रामस्य युद्धे बलं न सहन्ति। यदि स वीरः मम कृते चिन्ता कुर्यात्, तीक्ष्णैः बाणैः राक्षसान् कथं न विनाशयति? भ्रातृनिर्देशं प्राप्य, लक्ष्मणः शत्रुतापनः, किमर्थं मां न उद्धरति, हे महाबल? यदि तौ नरशार्दूलौ, वात इन्द्राभ्यां तुल्यतेजसौ, देवैरपि दुष्प्रापौ, मां कथं न अन्ववेक्षेते? नूनं मम महद् दोषः अस्ति; अन्यथा, तौ समर्थौ शत्रुनाशकौ मां न अन्ववेक्षेते। वैदेह्याः अश्रुपूर्णं दुःखितं वचनं श्रुत्वा, वानरश्रेष्ठः हनुमान् उवाच—“देवि, रामः तव शोकस्य मध्ये स्थितः—सत्यम्; रामस्य दुःखेन लक्ष्मणः अपि संतप्यते। कथंचिद् त्वं उपलभ्य, शोकाय समयः न अस्ति; हे शुभे, अद्यैव तव दुःखस्य अन्तं द्रक्ष्यसि। तौ नरशार्दूलौ, राजपुत्रौ, महाबलौ, तव दर्शनाय प्रेरितौ, लोकान् दग्ध्वा आगमिष्यतः। रावणं युद्धे क्रूरं हत्वा, तस्य बन्धुभिः सह, राघवः त्वां, विशालाक्षि, स्वपुरीं नयिष्यति। राघवाय, महाबलाय लक्ष्मणाय, दीप्ताय सुग्रीवाय, वा वानरसङ्घाय, किम् संदेशः दातव्यः इति वद। हनुमता एवं उक्ते, सीता पुनः प्रत्युवाच—“कौसल्या, सत्त्ववती, जगन्नाथं रामं जन्मदात्री। मम कृते तस्य कुशलं पृच्छ, शिरसा प्रणम्य; तस्य प्रियासु, हाररत्नवतीषु, अभिवादनं कुरु। पृथिव्यां दुर्लभं राज्यं अपि, तस्य पितरौ मातरौ च सम्माननीयौ। सुमित्रायाः धर्मात्मा पुत्रः, रामं वनवासे अनुगम्य, सुखं त्यक्त्वा, धर्मे स्थितः। सः काकुत्स्थं अनुसरति, भ्रातृरक्षणे, विशालस्कन्धः, महाबाहुः, विचारवान्, रम्यदर्शनः। सः रामं पितरं इव, मां मातरं इव सेवते; यदा अहं अपहृतास्मि, लक्ष्मणः न जानाति। लक्ष्मणः वृद्धान् सेवते, भाग्यवान्, सक्षमः, अल्पवाचः, राजपुत्रस्य प्रियतमः, पितृसदृशः। लक्ष्मणः रामस्य मम अपि अधिकं प्रियः, यत्र नियुक्तः, तत्र वीर्यं दर्शयति। सः, यं दृष्ट्वा राघवः अपि धर्मं विस्मरति, तस्मै मम कुशलं वद। सदा सौम्यः, शुद्धः, समर्थः, रामस्य प्रियः लक्ष्मणः; हे वानरश्रेष्ठ, सः दुःखनाशकः भवतु। त्वं अत्र कार्ये अधिकारः, हे वानरनायक; तव प्रयत्नेन राघवः मम विषये यत्नशीलः भवतु। पुनः पुनः मम नाथं, वीरं रामं प्रति वद—“दशरथस्य पुत्र, मासपर्यन्तं जीविष्यामि।” मासात् परं न जीविष्यामि—सत्यम्; रावणेन मायया, दुष्कर्मणा अपहृता, त्वं मां रक्ष, हे वीर, यथा कौशिकी अधोभूमेः रक्षिता। ततः, दिव्यं श्रेष्ठं चूडामणिं वस्त्रात् निष्क्रान्तं, सीता हनुमन्तं दत्त्वा उवाच—“एषः राघवाय दातव्यः।” तं अनुपमं रत्नं लब्ध्वा, वीरः हनुमान् तं अङ्गुल्यां स्थापयामास; तस्य बाहुः तस्मै न योग्यः। रत्नं गृहीत्वा, वानरश्रेष्ठः, प्रणम्य, सीतां प्रदक्षिणं कृत्वा, तस्याः पार्श्वे स्थितवान्। सीतां दृष्ट्वा महत् हर्षं लब्ध्वा, हृदयेन रामं लक्ष्मणं च शुभलक्षणं स्मरन्। ततः, जनकनन्दिन्या धारितं, केशात् मुक्तं, पर्वतवायुनाः विकम्पितं रत्नं गृहीत्वा, हृष्टचित्तः प्रत्यागच्छत्।