सीता अत्यन्त शोकग्रस्ता, अश्रुपूर्णवदना, शनैः शनैः नेत्रे समुन्मार्जयन्ती, त्वया दृष्टा, आर्य, कौशिकेन काकेन विक्षुब्धा सन्ती। श्रमपरिता चिरकालं राघवस्य ऊरुस्थले सुप्ता, ततो भरताग्रजः ममोरसि सुप्तवान्। तस्मिन्नन्तरे पुनः स काकः समीपमुपेत्य, मम निद्रातः उत्थाय राघवस्योरःसमुत्थाय, सहसा मध्ये स्तनयोः मम तं काकः व्याघातयत्। पुनः पुनः आकाशे उड्डीय, स काकः मां भीषणं व्याघातयत्; तदा रामः, मुक्तरुधिरबिन्दून् दृष्ट्वा, समुत्थितः। स तदा मम स्तनयोः विक्षतम् आलोक्य, स महाबाहुः क्रुद्धः फणिन इव श्वासन्, इदं वचनमब्रवीत् — "कस्य कृते, भुजङ्गनासिके, स्तनयोर्मध्ये ते विक्षतं जातम्? कः पञ्चास्यस्य सर्पस्य कोपेन क्रीडति?" इत्युक्त्वा सर्वतः निरीक्ष्य, सः काकः मम पुरतः स्थितः, तीक्ष्णनखः रुधिरलिप्तः दृष्टः। स काकः इन्द्रस्य पुत्रः, विहगश्रेष्ठः, वातवेगसमः, भूमिम् अवतीर्य स्थितः इति कथ्यते। ततः स महाबाहुः, क्रोधदीप्तनेत्रः, तं काकं प्रति घोरं कर्तव्यम् आलोक्य, मुनिपुङ्गवः, धर्मात्मा, दर्भमेकम् आसनात् आदाय, ब्रह्मास्त्रशक्त्या संप्रेर्य, स दर्भः विहगं प्रति प्रज्वलितः कालाग्निवत्। तं दर्भं ज्वलन्तं काकाय प्रक्षिप्य, स दर्भः तं पृष्ठतः आकाशे अन्वधावत्। तेन प्रकारेण अनुधाव्यमानः स काकः नानापथेषु विचरन्, सर्वां भूमिं परिभ्रमन्, शरणं अन्वेषयन्। पितृभिः मुनिभिः च परित्यक्तः, स काकः त्रिलोके भ्रमित्वा, अन्ते केवलं तस्मिन्नेव शरणं प्रपन्नः। स शरणदः तं पतितं काकं, यः मृत्युपात्रः, दयया रक्षितवान्। स तं श्रान्तं कृशवर्णं पतन्तं काकं उवाच — "ब्रह्मास्त्रं निष्फलं न शक्यते कर्तुम्; कुत्र एष प्रहरिष्यति, तद् वद।" तदनन्तरं स ब्रह्मास्त्रः काकस्य दक्षिणाक्षिणि पतितः; दक्षिणाक्षिदानेन तस्य प्राणाः रक्षिताः। स काकः रामं दशरथं च प्रणम्य, तेन वीर्येण मुक्तः, स्वगृहं प्रतिनिवृत्तः। मम हेतोः काकस्यापि अपराधे ब्रह्मास्त्रं संप्रयुक्तम्; तर्हि त्वं राजन्, मम दुष्कृतिनं कथं क्षमसे? त्वत्तः श्रुतं मया दया धर्मः परमो मतः; जानामि त्वां महाबलम्, महातेजसम्, महावीर्यम्। त्वं समुद्रगम्भीरः, अचल्यः, महीपतेः पतिः, इन्द्रवद्राजर्षिः। एवं शस्त्रविदां श्रेष्ठः, बलवान्, स्थिरचित्तः, राघव, किमर्थं राक्षसान् प्रति शस्त्रं न प्रयुञ्जे? न सर्पाः, न गन्धर्वाः, न देवाः, न मरुद्गणाः, युद्धे रामबलं सहिष्णवः। यदि स वीरः मयि किंचित् चिन्तयति, किमर्थं तीक्ष्णबाणैः राक्षसान् न नाशयति? भ्रातुः आदेशं लब्ध्वा, लक्ष्मणः कश्चित् कारणेन, मां न रक्षति, महाबल? यदि तौ नरसिंहौ, वातवेगसमौ, इन्द्रतुल्यौ, देवैरपि दुर्बोधौ, किमर्थं मां त्यजन्ति? नूनं मम किञ्चित् महदपकारं वर्तते; अन्यथा, तावपि समर्थौ रिपून् नाशयन्तौ, माम् उपेक्षेते। एवं वैदेह्याः अश्रुपूर्णं दुःखार्तं वचनं श्रुत्वा, हनुमान् वानरयूथपः, प्रत्यूच्यत्। "देवि, रामस्तव दुःखेन व्याकुलः — सत्यम् ब्रवीमि; रामे दुःखिते लक्ष्मणोऽपि संतप्तः। कथञ्चित् त्वं सम्प्राप्ता; नूनं शोकस्य कालः नास्ति। अद्यैव दुःखस्य अन्तं द्रक्ष्यसि, शोभने। तौ नरसिंहौ, राजपुत्रौ, महाबलौ, त्वां द्रष्टुकामौ, लोकान् भस्मीकुर्युः। रावणं युद्धे क्रूरं हत्वा सपरिवारं, राघवः त्वां विशाललोचनां स्वपुरीं नयिष्यति। किं वचनं राघवाय, महाबलाय लक्ष्मणाय, तेजस्विने सुग्रीवाय, वानरसङ्घाय वा प्रेष्यते, तद् वद।" इति हनुमति उक्ते, सीता पुनरुवाच — "कौसल्या धर्मात्मना जगन्नाथं रामं जनयामास। मम कृते तस्य कुशलं पृच्छ, शिरसा च प्रणम; तस्य प्रियासु, हारभूषणवतीषु, स्त्रीषु अपि। पृथिव्यां दुर्लभं राज्यं अपि, तस्य पितरौ मातरौ च सत्कार्यौ। सुमित्रायाः सुपुत्रः, यः रामं वनवासेऽनुगतः, सुखं त्यक्त्वा, धर्मनिष्ठया। स ककुत्स्थं अनुयाति, भ्रातरं वनं रक्षन्; विशालस्कन्धः, महाबाहुः, धीमान्, दर्शनीयः। स रामं पितरं प्रति पुत्रवत् आचरति, मामपि मातरं प्रति; किन्तु मम हरणे वीरः लक्ष्मणः न जानाति। लक्ष्मणः, वृद्धसेवी, सौभाग्ययुक्तः, समर्थः, अल्पभाषी, राजकुमारस्य प्रियजनमध्ये श्रेष्ठः, पितृसदृशः। लक्ष्मणः रामात् सदा मत्तः प्रियः, यः यत्र नियुक्तः, स वीर्येण तदाचरति।