हनूमता एवमुक्ता, देवी सीता, देवकन्यायाः सदृशी, शनैः बाष्पगद्गदया वाचा वाक्यम् उवाच। सा प्रियम् आत्मनः रामं प्रति चिन्हं परमं निर्दिशन्ती प्रोवाच— “त्वं मम प्रियतमाय रामाय एतत् अभिज्ञानं निवेदय। चित्रकूटपर्वतस्य पादे, उत्तरपूर्वदिग्भागे, यत्र मुनयः वसन्ति, मूलफलतोयसम्पन्ने देशे, मन्दाकिन्याः समीपे, सिद्धाश्रमे, तत्र कदाचित् विविधगन्धिनि पुष्पवने विचरित्वा सलिलेन स्नात्वा, त्वम् मम अङ्के निषण्णः आसीः। तत्र काकः कश्चित्, मांसयुक्तः, माम् आकुलयन् चञ्चुना तुदति स्म। अहम् अपि कुपिता एकं कर्दमं समुत्क्षिप्य तं काकं अपाकर्तुम् उद्युक्ता। स काकः पुनः पुनः माम् विदारयन् तत्रैव निलीनः, मांसलोलुपः, भक्ष्योपहारकामः न निवर्तते स्म। अहम् तं पक्षिणं रुषा उपानम्य यः मे काञ्चीमपि समाकर्षमाणायाः, वस्त्रं च स्खलितम्, तदा त्वया दृष्टास्मि। त्वया हसितम्, अहम् च तदा कोपसन्तप्ता लज्जिता च, काकेन विदीर्णा, त्वत्समीपम् उपागता। ततः श्रान्ता अहम् तवाङ्कम् प्रविश्य उपविष्टा, कोपसमन्विता अपि त्वया प्रमुदितेन सान्त्विता। बाष्पपूर्णमुखी शनैः नेत्रे मर्षयन्ती त्वया दृष्टास्मि, हे प्रभो, काकेन संतप्ता। श्रमात् चिरं तवाङ्के निद्रां गतास्मि; पुनः भरताग्रजः ममाङ्के शयानः। तदा पुनः काकः आगतः; मम स्वप्नात् उत्थाय राघवाङ्कात् उत्थिता, तदा सः काकः सहसा आगत्य स्तनयोः मध्ये माम् तुदति स्म। पुनः पुनः आकाशे विचरन् तं काकः मां तीव्रं विदारयति स्म; तदा रामः उत्थाय मम स्तनयोः रक्तबिन्दून् प्रवहन्तीं दृष्ट्वा। सः वीर्यवान् रामः, क्रोधदीप्तनेत्रः, तदा सर्प इव कुपितः, इदं वाक्यम् उवाच— ‘कः त्वां, भोगिनासिके, स्तनयोर्मध्ये विदारयति? कः पञ्चमुखसर्पेण कोपेन क्रीडितुम् उत्सहते?’ सर्वतः निरीक्ष्य, सः काकः मम पुरतः स्थितः, तीक्ष्णनखः रक्तलेपितः दृष्टः। सः काकः, इन्द्रस्य पुत्रः, विहङ्गश्रेष्ठः, वायुवेगसमः, पृथिवीं संचारितवान् इति श्रूयते। तदा रामः, क्रोधदीप्तदृक्, तं काकं प्रति घोरं कर्तुम् उद्यतः, बुद्धिमत्तमः। सः दर्भमेकं स्वशय्यायाः आदाय, ब्रह्मास्त्रेण अभिमन्त्र्य, तं पक्षिणं प्रति प्रज्वलितं कृतवान्, यथा प्रलयाग्निः। सः ज्वलितः दर्भः काकं प्रति क्षिप्तः, आकाशे तं पक्षिणं अनुयाति स्म। एवं पीड्यमानः काकः नानापथं गतः, सर्वलोकं विचरन् शरणं अन्विष्य। पितृभिः महर्षिभिः च परित्यक्तः, सः त्रिलोक्यां भ्रमन् अन्ते केवलम् तस्मिन्नेव शरणं प्रपेदे। सः शरणागतवत्सलः रामः, पतितं शरणागतं काकं, यद्यपि मरणार्हम्, दयया रक्षितवान्। सः काकं श्रान्तं, विवर्णं, पतन्तं दृष्ट्वा उवाच— ‘ब्रह्मास्त्रं निष्फलं कर्तुं न शक्यते; कुत्र तद् पततु इति वद।’ तदा सः काकः दक्षिणं नेत्रं दत्तवान्; दक्षिणनेत्रे हते जीवितम् अलभत। रामाय दशरथाय च प्रणम्य, सः नायकः तं काकं मुक्त्वा स्वगृहं प्रत्यगच्छत्। एवं माम् अपि काकस्य अपराधे ब्रह्मास्त्रं सन्दत्तम्; तर्हि मम अपराधिनं कथं त्वया, राजन्, क्षम्यते? त्वत्तः अहम् श्रुतवती— दया परमं धर्म इति; जानामि त्वं महाबलः, महातेजाः, महावीर्यवान् च। त्वं समुद्रगम्भीरः, अचलः, भूमिपालः, इन्द्रतुल्यः। एवं शस्त्रविदां श्रेष्ठः, पराक्रमी, स्थिरः च सन्, राघव, त्वं राक्षसान् प्रति शस्त्रं किमर्थं न प्रयुङ्क्षे? न सर्पाः, न गन्धर्वाः, न देवाः, न मरुद्गणाः अपि रामस्य युद्धे बलं सहन्ते। यदि सः वीरः मयि किंचित् अपि चिन्तयति, तर्हि तीक्ष्णैः बाणैः सः राक्षसान् न नाशयति किम्? भ्रातुः आज्ञया लक्ष्मणः, रिपुघातनः, कस्यचित् कारणेन माम् न उद्धरति किम्, हे महाबाहो? यदि तौ नरव्याघ्रौ, वाय्विन्द्रसमानतेजसौ, देवैरपि दुर्बलौ, माम् उपेक्षेते किम्? नूनम् मम किञ्चिद् महापापम् अस्ति; अन्यथा, तौ समर्थौ, रिपुघ्नौ, माम् न पश्यतः। एवं दुःखार्तया, बाष्पपूरितया वाचा, वैदेह्या उक्तं श्रुत्वा, महाकपिः हनुमान् प्रत्युवाच। ‘देवि, रामः तव शोकेन अभिभूतः— सत्येन शप्स्यामि; रामे दुःखिते लक्ष्मणः अपि संतप्यते। यथाकथंचित् त्वं मया दृष्टा; इदानीं शोकस्य कालनास्ति। सुश्रोणि, अद्यैव त्वं दुःखस्य अन्तं द्रक्ष्यसि। तौ नरव्याघ्रौ, राजपुत्रौ, महाबलौ, त्वत्समीपदर्शनलालसौ, लोकान् दग्ध्वा अपि आगमिष्यतः। रावणं च बन्धुभिः सह, युद्धे क्रूरं, हत्वा, राघवः त्वाम्, विशाललोचनाम्, स्वपुरीं नयिष्यति।