रामस्य, सुमित्रेः, सर्वाणां राक्षसाणां च, वैदेही च यत् किञ्चित् अभवत्, तद् सर्वं ज्ञातुं ते सम्प्रति साधयिष्यन्ति; यत्र न किञ्चित् मिथ्याप्रतिवचनं तेषां काव्ये प्रविष्टम्। अतः रामस्य पवित्रकथां, पद्यबद्धां च सुखदां, यावत् पर्वताः च नद्यः च पृथिव्यां स्थास्यन्ति, तावत् राघवस्य कथा जनानां मध्ये प्रवाहितुं भविष्यति। यः कालः तेषां रामकथायाः, यत्र तव निर्मितं, कथ्यते, तस्मिन् कालः उपरि च अधः च जनानां मध्ये वासं प्राप्नुयुः। इत्युक्त्वा ब्रह्मा भाग्यशाली तत्र विलीनः, महर्षिः च तस्य शिष्यैः सह विस्मितः प्रस्थानं कृतवान्। ततः तस्य शिष्याः तं श्लोकं पुनः पुनः गायतः, अतीव प्रसन्नाः च विस्मिताः च जाताः। यद् महान् ऋषिना चतुष्पादमात्रेण गेयम्, पुनः पुनरुपदेशेन, दुःखं पद्ये परिवर्तितम्। एषः संकल्पः वाल्मीकि नाम्नः, यः मनः शुद्धं कृत्वा, 'अहं सम्पूर्णं रामायणं तद् पद्येषु रचिष्यामि' इति मनसि आविर्भूतः। उत्तमा विषयाः, अर्थाः, च शब्दाः च, मनोहराः, रामस्य कीर्तिं वर्धयन्तः, समानमात्रेण शतशः पद्यैः, प्रसिद्धः ऋषिः काव्यं रचयामास यः महिमां ददाति। सङ्ग्रहणानां यथासङ्गतिः, यथाशुद्धं च वाक्यं च, श्रुत्वा रघु-कुमारस्य कथा, यः महर्षिना रचितः, दशमुखस्य वधं विषये। तदनन्तरं तृतीयं भागं श्रुत्वा, महर्षि वाल्मीकि रामायणस्य महात्म्यम्, बालकाण्डे, तृतीयसर्गे। सर्वाणि घटनानि, धर्मयुक्तानि च अर्थयुक्तानि च, लाभदायकानि च श्रुत्वा, सः पुनः स्पष्टं ज्ञातुं यतते यः बुद्धिमान्। जलस्नानं कृत्वा, महर्षिः पूर्वदिशां च तर्जनीं संलग्नं तृणपृष्ठे स्थितः, धर्मानुसारं घटनानां मार्गं अन्वेष्टुम्। सः सर्वं पश्यति—स्मितं, वदनं, चालनं, च सर्वाणि कर्माणि—धर्मशक्तिना सम्पूर्णं च यथावत्। तथा रामस्य, सत्यवृत्तस्य, यः पतिव्रता च भ्राता सह वनं गच्छति, तदपि सः परिशीलति। योगस्थितः, धर्मात्मा सः तत्र यः किञ्चित् अभवत्, तद् फलवत् स्पष्टं पश्यति। यद् तद् साक्षात् दृष्ट्वा, विवेकपूर्वकं, महात्मा सम्पूर्णं रामस्य रमणीयकथां रचयितुं संकल्पितः। इच्छायुक्तः, धनयुक्तः, धर्मयुक्तः च, यः धर्मस्य च हेतुः च गुणैः समृद्धः, सर्वेभ्यः श्रुतिप्रिया यथा रत्नैः पूर्णं सागरं। महर्षिना नारदेन पूर्वं कथितं यथा, सः रघुवंशस्य कथा रचयामास। रामस्य जन्मं, महाबलेन, सर्वत्र प्रियं, जनानां प्रति प्रियं, धैर्यं, मृदुता, सत्यवृत्तिः च—विभिन्नानि अद्भुतकथाः, विश्वामित्रस्य साहाय्यं, जानकीं विवाहं, धनुषस्य भङ्गं च। रामस्य च परशुरामस्य विवादः, दशरथस्य गुणाः, रामस्य अभिषेकः, कैकेयीं दुष्कृत्यं च। रामस्य अभिषेकस्य विघटनं, तस्य वनवासः, राज्ञः शोकः विलापः च, तस्य परलोकं गमनम्। जनानां शोकः, तेषां निष्कासनम्, निःशादराजस्य सह संवादः, रथचालकस्य प्रत्यागमनम्। गङ्गायाः पारं गत्वा, भारद्वाजस्य सह मिलनम्, भारद्वाजेन प्रदत्तं अनुमतिः, चित्रीकूटस्य दर्शनम्। वासस्य निर्माणं, भरतस्य आगमनं, रामस्य प्रार्थना, पितृस्मृत्यर्थं जलार्पणम्। चन्दनाग्रामे च पादुकाः अभिषेकः, तस्य निवासः, दण्डकवनं गमनम्, विराधस्य वधः। शरभङ्गस्य सह मिलनम्, सुतिक्ष्णस्य सह संवादः, अनसूयायाः कथा, सुगंधितं च तेलं प्रदत्तम्। अगस्त्यस्य सह मिलनम्, धनुषं प्राप्य, शूर्पणखायाः सह संवादः, च तस्य विकृतिः। खरस्य त्रिशिरसः वधः, रावणस्य उदयः, मारीचस्य वधः, तथा वैदेह्याः अपहरणम्। राघवस्य विलापः, गृध्रराजस्य मृत्युं, कबन्धस्य सह मिलनम्, च पम्पा सरसः दृष्टिः। शबरीं सह मिलनम्, फलानि कन्दमूलानि च भुञ्जानाः, पम्पायां विलापः, हनुमतः सह मिलनम्। ऋष्यमूकं गत्वा, सुग्रीवस्य सह मिलनम्, विश्वासं च मित्रत्वं च स्थापनम्, वाली-सुग्रीवयोः संघर्षः। वालीं पराजितः, सुग्रीवस्य पुनः प्रतिष्ठा, तारा विलापः, सहमति च, वर्षाकाले निवासः। सिंहवत् राघवस्य क्रोधः, सेनायाः सङ्ग्रहः, सर्वदिशां प्रेषणं, पृथिव्यां प्रतिवेदनम्। अङ्कुशं दत्वा, भालुकस्य गुहाम् दृष्ट्वा, आत्मविनाशाय संकल्पः, च सम्पातिं सह मिलनम्। पर्वतम् आरोहणं, महासागरे उडानं, समुद्रस्य वाक्यम्, च मैनकस्य दृष्टिः। राक्षसीं धमयित्वा, छायाग्रासकस्य सह मिलनम्, सिम्हिकायाः विनाशः, च लङ्कां मालयां च दृष्टिः। रात्रौ लङ्कायाम् प्रवेशः, एकाकिनी चिन्तनम्, पानक्षेत्रं गत्वा, रक्षितं प्रांगणं च दृष्टम्। रावणं दृष्ट्वा, पुष्पक चक्रं दृष्ट्वा, अशोकवाटिकायां प्रवेशः, च सीतां दृष्ट्वा। एवं सर्वाणि घटनानि, रामस्य जीवनस्य गाथां समाहितानि, वाच्यम्।