हनुमता उपर्युक्तं वचनं श्रुत्वा, सीता, देवकन्या सदृशी, अश्रुपूरितवदना, शनैः शनैः दुःखसङ्कुलं वाक्यं प्राह। सा हनुमन्तं उवाच—यदि त्वं मम सह गन्तुं न शक्नोषि, तर्हि किञ्चित् परिचयचिह्नं दत्तुम् अर्हसि, येन राघवः माम् अवगच्छेत्। ततः सीता, प्रियस्य स्मरणार्थं, उत्तमं परिचयचिह्नं निर्दिश्य, हनुमन्तं इदं उवाच—चित्रकूटस्य पर्वतस्य पादे, उत्तरपूर्वदिशि, तस्मिन तपस्विभिः सेविते स्थले, यत्र मूलफलजलसमृद्धं मन्दाकिनीतीरे सिद्धाः वसन्ति, तत्र पुष्पगन्धिनि कानने विचर्य, जलसिक्तः स त्वं मम गोत्रे उपविष्टः। तत्र काकः मांसयुक्तः माम् आक्रन्दयन्, अहं काकं भग्नं कर्तुम् एकं काष्ठं उत्थापयामि। स काकः मम शरीरं विदार्य, तत्रैव लुप्तः, मांसलोलुपः, भक्ष्यकामनया न निवृत्तः। अहं पक्षिणी क्रुद्धा, काकं द्रष्टुम् उद्यम्य, तत्र मम काञ्ची तु स्रंसमानं वस्त्रं यः पश्यति, स त्वं। तदा त्वया हासितम्, अहं तदा काकद्वारा आहतः, लज्जिता, कुपिता, तव समीपं आगच्छम्। तदनन्तरं श्रान्ता, उपविष्टस्य तव गोत्रे प्रवेशम्, त्वया हृष्टेन सान्त्विता, यद्यपि कुपिता। अश्रुपूरितमुखी, शनैः नेत्रे पिन्वन्ती, त्वया दृष्टा, काकेन व्याकुला। क्लान्त्या राघवस्य गोत्रे दीर्घं निद्रां कृतवती; पुनः भरताग्रजः मम गोत्रे शयानः। तदा पुनः काकः आगतः; अहं राघवस्य गोत्रात् उत्तिष्ठन्ती, निद्रातः जागृता, तदा काकः सहसा मम स्तनयोः मध्ये आहतः। पुनः पुनः आकाशे पतन्, तीव्रं पीडयन्, राघवः रक्तधारां दृष्ट्वा उत्तिष्ठति। स्तनयोः आहतां मां दृष्ट्वा, स वीरः क्रोधात् सर्पः इव, श्वसित्वा, इदं वचनं उवाच—"केन, नागनासिके, स्तनयोः मध्ये तव घातः कृतः? कोऽस्ति यो क्रुद्धः पञ्चमुखसर्पेण क्रीडति?" सर्वतः निरीक्ष्य, स राघवः, काकं रक्तक्लिशितनखं मम पुरतः स्थितं अपश्यत्। स काकः इन्द्रस्य पुत्रः, पक्षिणां श्रेष्ठः, वायुवेगः, पृथिवीं संचरितवान्। ततः स वीरः, क्रोधदीप्तनेत्रः, काकस्य प्रति घोरं कर्म निश्चितवान्। स दर्भमेकं आसनात् आदाय, ब्रह्मास्त्रेण अभिमन्त्रितवान्; तद् दर्भः पक्षिणे प्रति प्रलयं अग्निमिव दीप्यते। स दर्भः काकाय क्षिप्तः, आकाशे तं काकं अन्वगच्छत्। अन्वितः स काकः विविधानि मार्गाणि गत्वा, त्रैलोक्ये शरणं अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। पितरं महर्षीं च त्यक्त्वा, त्र्यलोक्ये विचरन्, अन्ते केवलं राघवस्य शरणं प्रपन्नः। शरणदाता राघवः, पतितं शरणागतं काकं, यद्यपि मृत्युपात्रं, करुणया रक्षितवान्। स राघवः, श्रान्तं, श्वेतं, पतन्तं काकं, इदं वचनं उवाच—"ब्रह्मास्त्रं निष्फलं न भवति; कथं, काक, यत्र तद् पतितुं अर्हति, तद् वद।" ततः तद् काकस्य दक्षिणे नेत्रे पतितम्; दक्षिणं नेत्रं दत्त्वा, जीवनं लब्धम्। रामं दशरथं च नमस्कृत्य, स वीरः काकं मोक्त्वा, स्वं स्थानं प्रत्यगच्छत्। मम कृते, केवलं काकस्य अपराधे, ब्रह्मास्त्रं प्रयुक्तम्; तर्हि, हे नृपते, मम अपराधिनं किमर्थं क्षमसि? त्वत्तः श्रुतं, दया धर्मः श्रेष्ठः; त्वं महाबलः, महातेजाः, महावीर्यः इति जानामि। समुद्रगम्भीरः, अचलः, भूम्याः स्वामी, इन्द्रस्य सदृशः। एवं शस्त्रविदां श्रेष्ठः, बलवान्, धृतिमान्, हे राघव, राक्षसान् प्रति शस्त्रं किमर्थं न योजयसि? न सर्पाः, न गन्धर्वाः, न देवाः, न मरुत्गणाः, राघवस्य युद्धे बलं सहनं शक्नुवन्ति। यदि स वीरः मम कृते चिन्ता किञ्चित् अस्ति, तीक्ष्णैः बाणैः राक्षसान् किमर्थं न नाशयति? भ्रातृवचनं प्राप्य, लक्ष्मणः शत्रुप्रदाहकः, किमर्थं माम् उद्धारयितुं न यतते, हे महाबल? यदि तौ पुरुषर्षभौ, वात इन्द्रसदृशप्रभौ, देवैरपि दुर्धर्षौ, माम् किमर्थं उपेक्षेते? नूनं मम किञ्चित् महत् अपराधम् अस्ति; अन्यथा तौ समर्थौ, शत्रुनाशकौ, माम् न पश्यतः। वैदेह्याः अश्रुपूरितं दुःखयुक्तं वचनं श्रुत्वा, हनुमान् कपिसत्तमः, तदा इदं वचनम् उवाच—"देवि, रामः तव दुःखेन व्याकुलः—सत्येन शपामि; रामस्य दुःखेन लक्ष्मणः अपि संतप्तः। किञ्चित् प्रकारेण त्वं प्राप्ता; इदानीं शोकस्य समयः न अस्ति। सुन्दरि, इमे क्षणे तव दुःखस्य अन्तं द्रक्ष्यसि। तौ पुरुषर्षभौ, राजपुत्रौ, महाबलौ, तव दर्शनकामनया प्रेरितौ, लोकान् भस्मीकर्तुं समर्थौ।