द्वादश वर्षाणि अहम् रामस्य गृहे सुखानि मानुषाणि भुञ्जाना, सर्वाभिलाषैः पूर्णा, निवासं कृतवती। त्रयोदशे तु संवत्सरे, राजा मन्त्रिभिः सह, इक्ष्वाकुवंशजस्य राज्याभिषेकार्थं विधिं आरब्धवान्। तस्य रामस्याभिषेकसमये, कैकेयी स्वपतेः समीपं गत्वा इदं वचनमब्रवीत्— "यदि रामः अभिषिक्तः भविष्यति, अहं प्रतिदिनं न खादामि न वा पिबामि; एष एव मम आयुः अन्तः।" पुनः सा प्राह— "या प्रतिज्ञा त्वया मयि स्नेहात् कृतापूर्वं, यदि सा व्यर्था न स्यात्, तर्हि रामं वनं प्रति प्रेषय।" ततः सत्यधृतिः राजा, प्रियां भार्यां प्रति यं वरं दत्तवान्, तम् अनुस्मृत्य, कैकेय्याः तीक्ष्णं दारुणं च वाक्यं श्रुत्वा शोकेन अभिभूतः अभवत्। स वृद्धराजः सत्यधर्मपरायणः, रुदन्, तं ज्येष्ठं पुत्रं महात्मानं राज्यत्यागाय याचितवान्। स च रामः, पितुः प्रियं वचनं, यदभिषेकात् अपि प्रियतमं, हृदि एवाङ्गीकृत्य, तदनन्तरं वाचा अपि स्वीकृतवान्। सत्यवीर्यः रामः दातुम् एव शीलवान्, न तु ग्रहीतुं; सदा सत्यम् एव वदति, न कदापि मिथ्या, स्वजीवनस्यापि कृते। स महायशाः रामः, मूल्यवान्युत्तरवासांसि परित्यज्य, राज्यं च हृदि त्यक्त्वा, मां मातरं प्रति न्यवेशयत्। अहं तु शीघ्रं तस्य पुरतः वनवासिनीव निर्गता; तस्मादपि स्वर्गे वासः न रोचते यदि तस्मात् पृथक् स्याम्। ततः पूर्वमेव, सौमित्रिः लक्ष्मणः, मित्रानन्दनः, तृणचीरवसानः, अग्रजं प्रति गन्तुम् उद्यतः अभवत्। वयं तु, पतिसंयोजितं वचनं पूजयन्त्यः, दृढव्रतानि च, अदृष्टपूर्वं गम्भीरं भीषणं च वनं प्रविष्टाः। तत्र दण्डकारण्ये वसन्ती, अहं पतिसंयुक्ता, रावणेन दुष्टेन राक्षसेन हृतास्मि। स रावणः जीवितरक्षणाय द्वौ मासौ मे दत्तवान्; तयोः मासयोः समाप्तौ, अहं प्राणान् त्यक्ष्यामि। एवमुक्त्वा, श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे सुन्दरकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः श्रूयताम्। तस्य श्रवणानन्तरं, हनूमान् कपिश्रेष्ठः, दुःखेन अभिभूतां ताम् उपसान्त्व्य, इदं वाक्यमुवाच— "देवि, अहं रामस्य दूतः त्वत्सकाशं प्राप्तः; वैदेहि, रामः कुशलम् अस्ति, स च तव कुशलम् अपृच्छत्।" "यो ब्रह्मास्त्रवेदवित् वेदविदां श्रेष्ठः, दशरथात्मजः रामः, स तव कुशलम् अपृच्छत्। तथा लक्ष्मणः, महातेजाः, तव प्रियः सखाः, दुःखेन संतप्तः, शिरसा त्वां प्रणमति।" तयोः नरसिंहयोः कुशलश्रवणेन, सा स्त्री सर्वाङ्गैः प्रमुदिता, हनूमन्तं प्रत्युवाच। "सत्यं, लोकेषु या वाणी श्रूयते— 'प्रियदर्शनानन्दः शतवर्षात् अपि श्रेष्ठः'— सा मम शुभा प्रतीतिर्भवति। तयोः सम्मिलनसमये, अद्भुतः प्रमोदः अभवत्; उभौ परस्परमाश्रित्य संवादे निमग्नौ।" एवं श्रुत्वा, मारुतात्मजः हनूमान्, शोकेन संतप्तां सीतां समीपमुपससार। तस्य समीपगमनसमये, सीता तं पुनः पुनः रावणं रूपान्तरितमिति शङ्कितवती। "हन्त, मया इदं वचनं किमुक्तम्! अन्यत् रूपं गृहीत्वा, अयम् एव रावणः स्यात्।" अशोकवृक्षशाखां त्यक्त्वा, शोककर्शिता, सा कल्याणी भूमौ एव उपाविशत्। तदा महाबाहुः सः जनकात्मजां प्रणम्य, भीतया तया पुनः न निरीक्षितः। तं प्रणमन्तं दृष्ट्वा, चन्द्रमुखी सीता, गभीरनिःश्वासं कृत्वा, मृदुना वाचा कपिं प्राह— "यदि त्वं मायाविशारदः रावणः एव, रूपान्तरं कृत्वा, मां पुनः क्लेशयसि, न तत् उचितम्।" "यः त्वं पूर्वं जनस्थानं त्यक्त्वा, तपस्विरूपेण दृष्टः, स एव रावणः त्वं स्यात्। रात्रिचर, रूपपरिवर्तनकुशल, उपवासकृशां दुःखितां च मां पुनः क्लेशयन्, न एष धर्मः।" "वा, न तथा इति मन्ये, हृदयम् आनन्दम् अनुभूय त्वां दृष्ट्वा। यदि रामस्य दूतः आगतः असि, शुभं ते अस्तु; त्वत्तः रामकथां श्रोतुम् इच्छामि, कपिश्रेष्ठ।" "रामस्य गुणान् मम प्रियान् वद, सौम्यकपि; त्वं हि मां हृदयेन आकर्षयसि यथा प्रवाहः तटं।" "स्वप्नसुखस्यापि कियत् माधुर्यम्! यः अहं दीर्घकालं हृतापि, राघवस्य दूतं वनौकसां मध्ये पश्यामि।" "अपि स्वप्ने अहम् वीरं राघवं लक्ष्मणेन सह पश्येयम्, न निराशा स्याम्; स्वप्नोऽपि सखा भवेत्।" "न हि स्वप्नोऽयं मन्ये, कपिं स्वप्ने दृष्ट्वा न शुभमुपदिश्यते, तथापि शुभं प्राप्तम्।" "किं नु मनसः प्रमादोऽयं, वातप्रेरितं दर्शनं वा, वा मदनिमित्तं विकारोऽथ मृगमरीचिका वा?" "न खलु प्रमादः, न च प्रमादलक्षणं भ्रमः; अहम् आत्मानं च, वनौकसम् अपि जानामि।