हनुमान् अशोकवृक्षस्थः सीतां दृष्ट्वा, तां शोकसन्तप्तां, किम् अस्याः स्वरूपं? इत्य् विचिन्त्य, स्निग्धया वाणीया अपृच्छत् — “कृष्णाक्षि, किं त्वं धर्मपरा अरुन्धती वसिष्ठं क्रुद्धा वा मोहिता वा परित्यज्य, तं कुपितं कृतवती? वा, तन्वी, कः ते पुत्रः, पिता, भ्राता वा, पतिः वा, यस्य हेतोः त्वम् अस्मात् लोकात् परलोकं गता शोकम् अनुवर्तसे? यत् ते रोदनं, दीर्घनिःश्वासः, भूमिस्पर्शनं च, न देवता त्वं इति मे निश्चयः, राजपत्नीचिह्नानि हि दृश्यन्ते। राज्यलक्षणानि त्वयि दृश्यन्ते; नूनं त्वं राज्ञः पत्नी वा राजकन्या वा। यदि त्वं सीता, या रावणेन बलात् जनस्थानात् हृता, सर्वं शुभं ते अस्तु; वदस्व, पृच्छामि हि। तव विनयेन, अद्भुतया रूपशोभया, तपस्वीवस्त्रेण च, नूनं रामपत्नी त्वं इति मे विश्वासः। एवं हनुमतः वचनं श्रुत्वा, रामनामश्रवणात् हृष्टा वैदेही, वृक्षस्थं हनुमन्तं प्रत्युवाच। “अहं दशरथस्य शत्रुसैन्यविनाशिनः, भूमौ सिंहश्रेष्ठस्य, आत्मज्ञस्य, स्नुषा। अहं जनकस्य, विदेहराजस्य महात्मनः, दुहिता; सीता नाम्ना, रामस्य धर्मपत्नी। द्वादशवर्षाणि रामगृहे सुखानन्दं, मानुषान् भोगान्, सर्वेच्छासिद्धिं च अनुभूय। त्रयोदशे वर्षे, राजा पुरोहितैः सह, इक्ष्वाकुवंशजस्य अभिषेकं आरभत्। अभिषेकसमये कैकेयी पतिं प्रति वदति — ‘अहं न खादामि, न पिबामि, प्रतिदिनम्; यदि रामः अभिषिक्तः, एष मे जीवनस्य अन्तः।’ ‘या प्रतिज्ञा त्वया स्नेहात् मम कृता, यदि न व्यर्था, तत् रामः वनं गच्छतु।’ राजा सत्यनिष्ठः, तस्य क्वचिद् दत्तवरं स्मृत्वा, कैकेय्याः क्रूरं वचनं श्रुत्वा, शोकवशं गतोऽभवत्। वृद्धः राजा, धर्मनिष्ठः, अश्रुमुखः, ज्येष्ठं पुत्रं राज्यत्यागाय आज्ञापयत्। स महात्मा, मनसि पितृवचनं अभिषेकात् प्रियतरं स्वीकरोति, तत् वाचाय् अपि प्रतिज्ञाय् अङ्गीकृतवान्। रामः सत्यवीर्यः, दातुम् इच्छति न स्वीकर्तुम्; सत्यं वदति, न कदापि मिथ्या, स्वजीवनस्यापि हेतोः। स महायशाः, बहुमूल्यवस्त्रं त्यक्त्वा, राज्यं मनसि परित्यज्य, माम् मातरं प्रति न्यासमकरोत्। अहं शीघ्रं तस्य अग्रे वनवासाय निर्गता, तस्मात् वियोगे स्वर्गवासोऽपि न रोचते। तस्मात् पूर्वं सौमित्रिः, मित्रमण्डलसुखदायकः, तृणचीरवस्त्रधारी, ज्येष्ठभ्रातृसहायार्थम् निर्गतः। वयं पतिसंविधानं पूज्य, निश्चलव्रता, गहनं, अदृष्टपूर्वं वनं प्रविष्टाः। दण्डकवनवासे तस्य वीरस्य सह, अहं पत्नी, रावणेन पापराक्षसेन अपहृता। स मे द्वौ मासौ जीवितरक्षणाय दत्तवान्; तयोः मासयोः अन्ते, जीवितं त्यक्ष्यामि। इत्य् उक्त्वा, श्रीवाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे चतुस्त्रिंशोऽध्यायः श्रूयताम्। तस्याः वचनं श्रुत्वा, हनुमान् कपिश्रेष्ठः, शोकसन्तप्तां ताम् उपशान्तये वचनं प्राह। “देवि, रामस्य दूतः अहं त्वत्समीपं आगतः; वैदेहि, रामः कुशलं अस्ति, स ते कुशलं पृच्छति। यो ब्रह्मास्त्रवेदवेदविद्, वेदविदां श्रेष्ठः, दशरथपुत्रः रामः, स ते कुशलं पृच्छति। लक्ष्मणः अपि, महातेजाः, तव प्रियसखा, दुःखार्तः, शिरसा ते प्रणमति।” तयोः सिंहसमानयोः कुशलश्रवणात्, देवी, सर्वाङ्गैः हर्षिता, हनुमन्तं प्रत्युवाच। “सत्यं, लोकेषु किमपि शुभं वचनं — ‘जीवन्तं प्रियं द्रष्टुं सौख्यं शतवर्षात् अधिकम्।’ तयोः मिलनसमये, अद्भुतं हर्षं जातम्; परस्परं विश्वासं कृत्वा, संवादं कृतवन्तौ। तस्याः वचनं श्रुत्वा, हनुमान् वायुसुतः, शोकग्रस्तां सीतां समीपं गतः। हनुमानं समीपं आगच्छन्तं दृष्ट्वा, सीता तं रावणं मायाविशेषेण आगतम् इति शङ्कितवती। “हन्त, धिक् मे, यथा मया एवं उक्तम्! अन्यरूपं धृत्वा, नूनं रावणः एषः। अशोकवृक्षशाखां परित्यज्य, दुःखसन्तप्तां, निर्मलाङ्गीं, भूमौ उपविष्टा। ततः महाबाहुः जनकदुहितरं प्रणम्य, भयात् सीता पुनः तं न दृष्टवती। प्रणमन्तं दृष्ट्वा, चन्द्रमुखी सीता, कपिं प्रति, दीर्घनिःश्वासं कृत्वा, मधुरया वाचा अब्रवीत् — “यदि त्वं रावणः, मायापतिर्मायारूपेण आगतः, माम् अधिकं दुःखं दातुम् इच्छसि, तत् न उचितम्। यः पूर्वं स्वं रूपं त्यक्त्वा जनस्थाने तपस्वीव आगतः, स एव रावणः, यं मया दृष्टम्।” एवं श्रीरामायणस्य सुन्दरकाण्डे हनुमान्-सीतयोः संवादः, शोकसन्तापः, विश्वासशङ्का च, क्रमशः सम्पन्नः।