हनुमान् अशोकवृक्षे स्थितः, सीतायाः रूपं निरीक्ष्य, स्नेहपूर्णया वाचा तां समुपलभ्य प्रश्नान् कृतवान्। सः तां अपूर्वदर्शनां सुमधुरस्वभावां विलोक्य, इदं विचारयन् उक्तवान्—"किम् त्वं रोहिणी दिव्यगुणसम्पन्ना तारामध्ये श्रेष्ठा, चन्द्रात् पृथग्भूता देवस्थानात् पतिता? अथवा, हे श्यामलोचनाः, किम् त्वं अरुन्धती धर्मिष्ठा, यः क्रोधात् वा मोहात् वा पतिं वसिष्ठं विगर्ह्य तं परित्यज्य आगता? हे सुकुमारवक्षः, कः तव पुत्रः, पिता, भ्राता, वा पतिः, यस्य कृते त्वं दुःखिता, इमं लोकं परित्यज्य परलोकं प्राप्ता?" सः पुनः सीतायाः अश्रुपातं, दीर्घनिःश्वासं, भूमिस्पर्शनं च दृष्ट्वा, इदं चिन्तितवान्—"न त्वं देवी, राजपत्नीव चिन्हानि दर्शयन्ती।" तथा तस्याः राजलक्षणानि दृष्ट्वा, सः अनुमानितवान्—"नूनं त्वं राज्ञः पत्नी वा राजकन्या। यदि त्वं सीता, या रावणेन जनस्थानात् बलात् हृता, तव सर्वं शुभं भूयात्; त्वं कः इति मम प्रश्नं कृपया उत्तरय।" हनुमान् पुनः अवलोकयन्, तस्याः विनयम्, अद्भुतं रूपम्, तपस्वीवस्त्रं च दृष्ट्वा, निश्चितवान्—"नूनं त्वं रामस्य पत्न्येव।" सीता रामस्य नामश्रवणे हर्षिता, हनुमन्तं वृक्षस्थं प्रति प्रत्युत्तरं दत्तवती। सा उक्तवती—"अहं दशरथस्य, शत्रुसैन्यविनाशकस्य, भूमौ सिंहश्रेष्ठस्य, आत्मज्ञस्य पुत्रवधूः। अहं जनकस्य, महात्मनः विदेहराजस्य, सीता नाम्ना, रामस्य धर्मपत्नी। द्वादश वर्षाणि रामगृहे मानुषानां सुखान् उपभूय, सर्वकामान् प्राप्तवती। त्रयोदशे वर्षे राजा पुरोहितैः सह, इक्ष्वाकुवंशजस्य अभिषेकाय यत्नं कृतवान्। अभिषेकसमये कैकेयी पतिं प्रति वचनं उक्तवती—'यदि रामः अभिषिक्तः, अहं प्रतिदिनं न खादामि न पिबामि; एष मे अन्त्यः जीवितस्य।' 'यद् तव मम स्नेहेन प्रतिज्ञा कृतम्, यदि सा व्यर्था न भवेत्, रामः वनं गच्छतु।' तदा राजा सत्यनिष्ठः, कैकेयीं दत्तवरं स्मृत्वा, तस्याः कठोरं वचनं श्रुत्वा शोकात् व्याकुलः अभवत्। वृद्धः राजा सत्यधर्मनिष्ठः, अश्रुपातेन, ज्येष्ठं पुत्रं राज्यत्यागाय अनुरोधयामास। रामः, पितुः आज्ञां हृदयेन स्वीकृत्य, तदीयं प्रियं राज्याभिषेकं त्यक्त्वा, वचनैरपि तां आज्ञां स्वीकृतवान्। रामः सत्यवीर्यः, दातुम् इच्छति, न ग्रहणम्; सदा सत्यं वदति, कदापि न मिथ्या, स्वजीवनस्यापि कृते। सः महायशाः, तुच्छं चीरं परिधानं कृत्वा, राज्यं हृदयेन त्यक्त्वा, माम् मातरम् प्रति समर्पितवान्। अहं तस्य अग्रतः शीघ्रं वनवासाय निर्गता, यतः तस्मात् पृथक्ता स्वर्गवासोऽपि न मे प्रियः। पूर्वमेव सौमित्रिः, मित्रानां हर्षवर्धनः, तृणचीरपरिधानः, भ्रातृसहायाय निर्गतः। वयं पतिसंविधानं पूज्य, दृढव्रताः, गहनं अदृष्टपूर्वं वनं प्रविष्टाः। दण्डकवने वासं कुर्वन्त्याः मम, रावणः दुष्टः राक्षसः, माम् बलात् अपहरत्। सः जीवितरक्षणाय द्वौ मासौ कालं दत्तवान्; तयोः मासयोः अन्ते, अहं जीवितं त्यजामि। एवं सीतायाः वचनानि श्रुत्वा, वाल्मीकि-रामायणे सुन्दरकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः श्राव्यः। ततः हनुमान्, कपिश्रेष्ठः, सीतायाः दुःखात् व्याकुलायाः सान्त्वनं वाक्यम् उक्तवान्। "देवि, अहं रामस्य दूतः त्वत्समीपं आगतः; वैदेहि, रामः कुशलमस्ति, तव कुशलं अपृच्छत्।" "यो ब्रह्मास्त्रं वेदान् च वेद, वेदविदां श्रेष्ठः, दशरथस्य पुत्रः रामः, तव कुशलं अपृच्छत्। लक्ष्मणः च, महावीर्यः, तव प्रियसखा, दुःखात् व्याकुलः, तव शिरसि प्रणमति।" तयोः सिंहसमानयोः कुशलश्रवणे सीता सर्वाङ्गैः हर्षिता, हनुमन्तं प्रति वचनम् उक्तवती। सा उक्तवती—"सत्यं, लोकेयं शुभा वाणी मे प्रतीतिः—'जीवन् प्रियजनस्य दर्शनं शतवर्षात् अपि श्रेष्ठम्।'" तयोः मिलनकाले, अद्भुतं हर्षं अभवत्; परस्परं विश्वास्य संवादं कृतवन्तौ। हनुमान् वातात्मजः, सीतायाः दुःखिन्याः समीपं गतः। तस्य समीपं गच्छन्तं सीता, रावणस्य मायारूपं शङ्कितवती। "हन्त, मया एवं उक्तं, लज्जा मम; अन्यरूपं धृत्वा, नूनं रावणः एषः।" अशोकवृक्षस्य शाखां त्यक्त्वा, दुःखात् क्लिष्टा, सा भूमौ उपविष्टा। ततः बलवद्बाहुः हनुमान् जनकदुहितरम् नमस्कृत्य, सा भयात् पुनः तं न अवलोकयत्। तं प्रणमन्तं दृष्ट्वा, चन्द्रमुखी सीता, मृदुं वचनं कपिम् प्रति दीर्घनिःश्वासं कृत्वा उक्तवती—"यदि त्वं रावणः मायावी, मायारूपेण आगत्य, पुनः मम दुःखं करोति, तत् न उचितम्।" एवं वाल्मीकि-रामायणे सुन्दरकाण्डे सीता-हनुमतोर् संवादः, दुःखसान्त्वनं, तद् वचनानां श्रवणं च, श्रद्धया वर्णितम्।