ततः सत्त्वश्रेण्यवान् वानरः तत्र विनीतः स्थितः दृष्ट्वा, मैथिली परमाश्चर्येण पूरिता बभूव, चिन्तयितुं च प्रववृते। अहो, अस्य वानरस्य स्वभावः भीष्मः, दुरासदश्च; दृष्टुमपि अशक्यमिति मन्यमाना सा पुनः संशये निपपात। सा सीता महतीनां शोकस्य वेगेन सन्तप्यमाना, भयसंमोहाभिभूता, दीनया वाचा ‘राम!’ इति, ‘लक्ष्मण!’ इति च विललाप। सहसा साऽशोकविह्वला मन्दस्वरेण रुरोद; तदा सत्त्वश्रेष्ठं वानरं समीपमागतं विनीतभावेन दृष्ट्वा मैथिली मनसा चिन्तयामास—‘स्वप्नोऽयमिति’। सा वानरराजस्य विस्तीर्णजव्वलमुखं दृष्ट्वा, यथावर्णितं तं पिङ्गलवर्णं वानरश्रेष्ठं, प्रीयमाणं, पवनात्मजं, प्राज्ञेषु श्रेयांसं अपश्यत्। तम् एवम् अपश्यन्ती सीता गभीरं व्याकुला बभूव, यथा प्राणः शरीरं जह्यात्; दीर्घं कालं समाश्वस्य, विशालाक्षी विचारयितुं प्रवृत्ता। ‘अद्याहं स्वप्नेऽयं विचित्रं वानरं दृष्टवती, यः स्वप्नशास्त्रे निषिद्धः; रामः लक्ष्मणसहितः, तथा मम पितुः जनकस्य च, कुशलं भूयात्।’ पुनः विचारयन्ती—‘नायं स्वप्नः, न हि मम निद्रा अस्ति दुःखशोकाभिभूतायाः; यस्य मुखं पूर्णचन्द्रसदृशं तस्मात् वियोगे मम न कदापि सुखं जातम्।’ सदा चिन्तया च वाचा च केवलं ‘राम, राम’ इति उच्चारयामि; तमेव मनसा चिन्तयामि, तमेव पश्यामि, तमेव शृणोमि। अद्यैव तस्य प्रेमतप्तया मया सर्वात्मना स एव चिन्त्यः; सदा तमेव पश्यामि, तमेव शृणोमि। ‘कच्चिदेष कामः सिद्धः?’ इति संशयं कुर्वती सा मनसा विचिन्तयामास—‘किं कारणं, यः तत्र न दृश्यते, स तु मयि साक्षात्संलप्स्यते?’ इति। ततः वाचा—‘नमः वाचस्पतये, वज्रिणे, स्वयम्भुवे, वह्नये च; यत् एष वनचरी मयि यदुक्तवान्, तदस्तु, अन्यथा न भूयात्।’ इत्येवमुक्त्वा, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते सुन्दरत्काण्डे त्रिंशत्त्रितिये सर्गे श्लोकः श्रूयताम्। ततः स हनुमान्, पादपात् अवतीर्य, मुखं प्रवालसन्निभं, विनीतवेषः, शोकयुक्तः, समीपमुपेत्य प्रणम्य स्थितः। पवनसुतः हनुमान् महाबलः, कृताञ्जलिः शिरसि, मधुरया वाचा सीताम् उवाच। ‘अकल्मषे, कस्य त्वं, पद्मपत्रनयनाऽसि, मलिनं कौशेयवस्त्रं धारयन्ती, अस्य शाखायाः स्थित्वा? कस्य दुःखोत्थाः बाष्पाः तव नेत्राभ्यां वहन्ति, यथा पद्मपलाशपत्रेभ्यः जलम्?’ ‘सुराणां, असुराणां, नागगन्धर्वराक्षसयक्षकिन्नराणां मध्ये, कस्य त्वमसि, सुश्रोणि? किं त्वं रुद्राणां, मारुतानां वा, वा वसुना मध्ये, वा देवतासदृशी दृश्यसे? किं त्वं रोहिणी, तारागणे श्रेष्ठा, सर्वगुणसम्पन्ना, दिवः पतिता, शशिनः वियोगेन? किम् अपि कृष्णनेत्रे, त्वं अरुन्धती, धर्मपत्नी, कुपिता वा मोहिता वा, वसिष्ठं पतिं विगर्ह्य त्यक्ता?’ ‘काञ्चनाङ्गि, कः तव पुत्रः, पिता, भ्राता, वा पतिः, यस्य वियोगेन त्वमिह दुःखिता, अस्मात् लोकात् परं गतासि? तव रुदितं, दीर्घश्वासः, भूमिस्पर्शनं च दृष्ट्वा, त्वां देवतां न मन्ये; राजपत्नीचिह्नान्यवलोकयामि। तव राजलक्षणानि दृष्ट्वा, त्वां राज्ञः पत्नीं, वा राजकन्यां मन्ये। यदि त्वं सीता, या रावणेन जनस्थानात् बलात् हृता, शीघ्रं कुशलं ते अस्तु, तन्मे कथय। नूनम्, तव विनयेन, अद्भुतवपुषा, तपस्विवेषेण च, त्वं रामपत्नी ऐव।’ एवम् उक्त्वा, रामस्य कीर्त्याऽभिनन्दिता वैदेही, वृक्षस्थं हनूमन्तं प्रत्युवाच। ‘अहं दशरथस्य, रिपुसूदनस्य, पृथिव्यां सिंहशार्दूलानां मध्ये श्रेष्ठस्य, आत्मवतः स्नुषा। अहं जनकस्य महात्मनः विदेहराजस्य दुहिता, सीतेति नाम्ना, रामस्य पतिव्रता पत्नी। द्वादश वर्षाणि रामगृहे मानुषान् भोगान् अनुभूय, सर्वकामसमृद्धा अहम्। त्रयोदशे वर्षे, राजा सः पुरोहितैः सह रामस्य राज्याभिषेकाय प्रचक्रमे। अभिषेकसमये, कैकेयी पत्युः समीपे इदं वचनमब्रवीत्—‘यदा रामोऽभिषिक्तः स्यात्, अहं न खादामि, न पिबामि; एष मे प्राणान्तः। यत् त्वया पूर्वं मम प्रीत्यर्थं प्रतिज्ञातम्, तदर्थं यदि त्वं सत्यवती, रामं वनं प्रेषय।’ इत्युक्त्वा, राजा सत्यधृतिः, पूर्वदत्तं वरं स्मृत्वा, कैकेय्याः तद् क्रूरं वचनं शृण्वन्, शोकेन अभिभूतः अभवत्। स वृद्धः सत्यधर्मस्थः राजा, रुदन्, ज्येष्ठं पुत्रं राज्यत्यागाय याचितवान्। स पूज्यः रामः, पितुः प्रियं वचनं, यद् अभिषेकात् प्रियतरम्, मनसा स्वीकृत्य, वाचा अपि स्वीकृतवान्। स रामः, सत्यधृतिः, दातुम् एव शक्नोति, न स्वीकर्तुं; सत्यं वदति, न कदापि अनृतं, आत्मनः प्राणार्थे अपि। सः कीर्तिमान्, बहुमूल्यं वासः त्यक्त्वा, राज्यं मनसा परित्यज्य, माम् मातरं न्यवेदयत्। अहं तु शीघ्रं तस्य पूर्वे वनवासिन्याः व्रतम् उपेत्य, तस्मात् वियोगे स्वर्गवासोऽपि न रोचते।