भगवतः ब्रह्मणः साक्षात्संनिधौ वाल्मीकिनः मुनिः स्थितः। तस्मिन्नेव क्षणे ब्रह्मा वाल्मीकिं सम्बोधयन् एवम् उवाच—“मुनिश्रेष्ठ, मया स्वेच्छया एषा सरस्वती त्वयि प्रवृत्ता। अत्र काव्ये यथारूपं श्लोकः रचितः, तत्र न किञ्चिद् विचारणीयम् अस्ति। त्वं समग्रं रामस्य चरितं धर्मज्ञस्य बुद्धिमतः लोकस्य हिताय रचय। यथानारदात् श्रुतवान् असि, तत्त्वेन रामस्य यानि रहस्यानि, यानि च प्रकाशानि घटनानि, तानि सर्वाणि आख्याहि। रामस्य, सौमित्रेः, सर्वेषां राक्षसानां, वैदेह्याः च यानि यथाभूतं अभवत्—यत् प्रकाशं, यत् च गुह्यं—तत् सर्वं त्वया ज्ञायते। अस्मिन्काव्ये तव वाक्ये किञ्चित् अपि अनृतं न प्रविश्यति। तस्मात् त्वं श्लोकबद्धं रमणीयं पुण्यं रामकथां रचय, यावत् पर्वतान् नद्यः च पृथिव्यां तिष्ठन्ति। यावत् त्वया कृतं रामायणकाव्यं लोकस्य मध्ये गायते, तावत् रामकथायाः कीर्ति प्रवर्तिष्यते। तावत् त्वं उर्ध्वं च अधः च जनानां मध्ये वत्स्यसि।” इत्येवमुक्त्वा भगवन् ब्रह्मा तत्रैव अन्तर्धानं गतः। वाल्मीकिनः च महर्षिः शिष्यान् सह विस्मयाविष्टः तस्मात् स्थलात् निर्गतः। ततः सर्वे शिष्याः पुनः पुनः तं श्लोकं हर्षविस्मिताः गायन्तः तिष्ठन्ति। तेन महर्षिणा चतुर्पादेन छन्दसा यः श्लोकः गीयते, सः पुनः पुनः उच्चार्य दुःखं श्लोके परिवर्तितम्। तदा वाल्मीकेः शुद्धचित्तस्य निश्चयः अभवत्—“एवं श्लोकैः अहम् अखिलं रामायणं रचयिष्यामि।” सः महर्षिः रामस्य कीर्तिं सुमधुरैः विषयैः, अर्थैः, पदैः च मनोहरं काव्यं शतानि सममिता श्लोकैः सम्यक् रचयामास। सम्यक् समाससन्धिभिः, मधुरैः सुविस्तीर्णैः वाक्यैः, तेन वाल्मीकिना रघुपुंगवस्य रामस्य रावणवधं विषयीकृत्य कथा रचिता। शृणुत, वाल्मीकिनः काव्ये, बालकाण्डे, तृतीयः सर्गः प्रवर्तते। सः महर्षिः सर्वाणि घटनानि धर्मयुक्तानि अर्थयुक्तानि च श्रुत्वा, पुनः तत्त्वतः तस्य धीमतः यथाभूतं वृत्तान्तं जिज्ञासते। सः कृतस्नानः कर्शोदकं गृहित्वा, पूर्वाभिमुखेषु दर्भेषु सम्यगुपविष्टः, अञ्जलिं कृत्वा धर्मतो रामस्य प्रवृत्तिं पृच्छति। सर्वं हर्षं, भाषणं, गमनं, सर्वाणि च कर्माणि धर्मबलात् सम्यगवलोकयति। रामस्य सत्यधृतये वनं चरतः भार्यया सह भ्रात्रा च यदभवत्, तदपि सम्यगवलोकयामास। योगयुक्तः स धर्मात्मा तत्र यद्भूतपूर्वं तदखिलं फलं करतलस्थमिव स्पष्टमपश्यत्। एवं तत्त्वतः दृष्ट्वा महात्मा सः सर्वं रामस्य रमणीयं चरितं रचने अभिरतः अभवत्। धर्मकामार्थगुणयुक्तं, धर्मार्थगुणविस्तारितं सर्वश्रुतिसुखं मुक्ताफलसमुद्रवत् रमणीयं काव्यं सः रचयामास। यथानारदेन पूर्वं कथितं, तथा स महर्षिः रघुवंशस्य कथा सम्यग् रचयामास। रामस्य जन्म, महावीर्यं, सर्वप्रियता, जनानां प्रियत्वं, क्षमा, सौम्यता, सत्यपरायणता, विविधाः अद्भुताः कथाः, विश्वामित्रसाहाय्यम्, जानक्याः विवाहः, धनुर्भङ्गः, रामपरशुरामयोः विवादः, दशरथस्य गुणाः, रामस्याभिषेकः, कैकेय्याः दुष्टता, रामाभिषेकविघातः, रामस्य वनगमनम्, राज्ञः शोको विलापः, तस्य स्वर्गारोहणम्, जनानां शोको, तेषां विसर्जनम्, निषादाधिपेन संवादः, सारथेः प्रत्यावर्तनम्, गङ्गातरणम्, भरद्वाजदर्शनम्, भरद्वाजात् अनुमतिः, चित्रकूटदर्शनम्, वासगृहनिर्माणम्, भरतागमनम्, रामस्य निवर्तनप्रयत्नः, पितुः जलाञ्जलिप्रदानम्, पादुकाभिषेकः, नन्दिग्रामवासः, दण्डकारण्यगमनम्, विराधवधः, शरभङ्गसंगमः, सुतिक्ष्णदर्शनम्, अनसूयाकथा, सुरभिप्रदानम्, अगस्त्यसंगमः, धनुर्ग्रहणम्, शूर्पणखासंवादः, तस्याः विकारः, खरत्रिशिरसोर्वधः, रावणोत्थानम्, मारीचवधः, वैदेह्याः हरणम्, राघवस्य विलापः, गृध्रराजवधः, कबन्धसंगमः, पम्पासरोवर्दर्शनम्, शबरीदर्शनम्, मूलफलाशनम्, पम्पायां विलापः, हनूमत्संगमः, ऋश्यमूकगमनम्, सुग्रीवसंगमः, विश्वासस्थापनम्, सुग्रीववाल्योः संघर्षः, वालिवधः, सुग्रीवराज्यप्रतिष्ठा, तारायाः शोको, संधिः, वर्षाकालवासः, सिंहस्य राघवस्य कोपः, सेनासमवायः, सर्वदिक्प्रेषणम्, भूयः निवेदनम्, मुद्राप्रदानम्, जाम्बुवान्गुहादर्शनम्, अनशननिश्चयः, सम्पातिसंगमः, पर्वतोपरि आरोहणम्, समुद्रलङ्घनम्, सागरस्य वचनम्, मैनाकदर्शनम्—एवमादिकं सर्वं वाल्मीकिना महर्षिणा धर्मार्थयुक्तं रमणीयं रामकाव्यं सम्यग् रचितम्।