सीता तदा तस्मिन अशोकवनिकायां वानरं ददर्श—सौम्यं, मधुरभाषिणं, अशोकपुष्पसमूहाभं, तप्तकाञ्चनसदृशनेत्रं च। तं वानरश्रेष्ठं विनीतमुपस्थितं दृष्ट्वा मैथिली परमविस्मयं समापन्ना, चिन्तयितुं प्रारभत। अहो, अस्य वानरस्य स्वभावः भीषणः, दुर्गमः; दृष्टुं अपि असाध्यं इति विचार्य पुनः सन्देहं जगाम। भयविषादाभ्यां संतप्तः, सीता दुःखार्ता विलपन्ती, ‘राम!’ इति, ‘लक्ष्मण!’ इति च, करुणया शब्दं कृत्वा, अत्यन्तं शोकग्रस्तं अभवत्। साऽथ सहसा शोकात् मन्दस्वरेण रुरुदे; ततः विनीतं वानरश्रेष्ठं समीपमागतं दृष्ट्वा, मैथिली चिन्तयामास—‘स्वप्नोऽयम् इति।’ सापि वानरराजस्य विस्तीर्णमुखं निरूप्य, वर्णितं तु तं तुषारवर्णं वानरश्रेष्ठं, मारुतात्मजं, प्राज्ञेषु श्रेष्ठं ददर्श। तं दृष्ट्वा सीता गाढं विह्वलिता, जीवितमिव त्यक्त्वा, चिरं समाधिं प्राप्त्वा, विशालाक्षी पुनः विचारयितुं प्रारभत। ‘अद्याऽहम् अद्भुतं वानरं स्वप्ने दृष्टवती, यः स्वप्नशास्त्रेषु निषिद्धः; रामः लक्ष्मणसहितः सुरक्षितो भवतु, जनकः च पितरः मे सुरक्षितः भवतु।’ इति। ‘नायं स्वप्नः, मम निद्रा नास्ति—शोकदुःखाभ्यां पीडिता। सुखं नास्ति, यदा तस्य पूर्णचन्द्रमण्डलसदृशं मुखं मम वियोगे अभवद्।’ इति। ‘सर्वदा चिन्तायां च वाचा च केवलं “राम राम” इति उच्चारयामि, तं एव चिन्तयामि। तं संबन्धितं एव पश्यामि शृणोमि च।’ इति। ‘नूनम् अद्य अहं तस्मिन् अनुरागे पीडिता, सम्पूर्णा तस्य चिन्तनं कुर्वन्ती, तं एव पश्यामि शृणोमि च।’ इति। ‘किम् इच्छाफलम् इति विचारयामि, तु मनसा कारणं पृच्छामि—तस्य रूपं नास्ति, परं अयं साक्षात् मम समीपे स्पष्टं भाषते।’ इति। ‘वाचस्पतये वज्रधारिणे स्वयम्भवे अग्नये च नमः। यद् वनवासिनः इह मम पुरतः उक्तं, तत् सिध्यतु, अन्यथा न भवतु।’ इति। एवं श्लोकत्रयं समाप्तम्—श्रीवाल्मीकि रामायणे सुन्दरकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः श्रूयताम्। ततः तस्मात् वृक्षात् अवतीर्य, मुखं प्रवालसदृशं, विनीतस्वरूपं दुःखार्तं च, समीपमागतः नमस्कारं च अकरोत्। मारुतात्मजः वीरः हनुमान्, शिरसि अञ्जलिं कृत्वा, सीतायै मधुरवचनं उवाच। ‘निर्दोषे, कमलपत्रनयनाऽसि, मलिनवस्त्रधारिणी, तस्य वृक्षस्य शाखायाम् स्थिताऽसि। किमर्थं दुःखजनिताः अश्रूणि तव नेत्राभ्यः प्रवहन्ति, कमलपलाशपत्रेभ्यः जलमिव? देवेषु, असुरेषु, नागेषु, गन्धर्वेषु, राक्षसेषु, यक्षेषु, किन्नरेषु वा—काऽसि सुन्दरी?’ इति। ‘रुद्रेषु वा, मरुत्सु वा, वसुषु वा, त्वं देवी सदृशी दृश्यसे। रोहिणी वा, सर्वगुणसम्पन्ना, देवस्थानात् पतिता, चन्द्रात् वियोगिता?’ इति। ‘कृष्णाक्षि, अरुन्धती वा, धर्मवती, कुपिता वा, मोहिता वा, पतिं वसिष्ठं त्यक्त्वा, अपराधिनी?’ इति। ‘सुवृता, तव पुत्रः, पिता, भ्राता, पतिः वा कः, यस्य अर्थे दुःखेन, अस्मात् लोकात् परलोकं प्राप्ताऽसि?’ इति। ‘तव रुदनं, दीर्घनिःश्वासः, भूमिस्पर्शनं च दृष्ट्वा, देवी नाऽसि, राजपत्नी चिन्हानि दर्शयन्ति।’ इति। ‘राज्यचिन्हानि तव दृष्ट्वा, नूनं राज्ञः पत्नी वा राजकन्या वा भवति।’ इति। ‘यदि त्वं सीता, या रावणेन जनस्थानात् बलात् हृताऽसि, शुभं ते भवतु—कृपया वद, पृच्छामि।’ इति। ‘नूनं तव विनयेन, अद्भुतरूपेण, तपस्विवेषेण, रामस्य पत्नी एव त्वं।’ इति। तस्य वचनं श्रुत्वा, रामस्य नामश्रवणेन हृष्टा, वैदेही वृक्षस्थं हनुमन्तं प्रत्युवाच। ‘अहं दशरथस्य, शत्रुनां विनाशकस्य, पृथिव्यां सिंहसमराज्ञः, आत्मज्ञस्य, पुत्रवधूः। अहं जनकस्य, महात्मनः, विदेहराज्ञः, सीता नाम्ना, रामस्य पत्नी। द्वादश वर्षाणि रामगृहे, मानवसुखान् उपभूय, सर्वकामसंपूर्णा अभवम्। त्रयोदशे वर्षे, राजा पुरोहितैः सह, इक्ष्वाकुवंशस्य अभिषेकं आरब्धवान्। रामस्य अभिषेकसमये, कैकेयी पतिं इदं वचनं उवाच—“अहं प्रतिदिनं न खादामि, न पिबामि; यदि रामः अभिषिक्तः, मम आयुः समाप्तः।” इति। “या प्रतिज्ञा त्वया मम स्नेहेन कृताऽसि, यदि न व्यर्था, रामः वनं गच्छतु।” इति।’ ततः सत्यधृतिः राजा, कैकेय्याः क्रूरं वचनं श्रुत्वा, पूर्वं दत्तवरं स्मृत्वा, शोकसन्तप्तः अभवत्। स वृद्धः सत्यनिष्ठः राजा, रुदन्, ज्येष्ठं पुत्रं राज्यत्यागं याचितवान्। स रामः, पितुः आदेशं हृदये स्वीकृत्य, अभिषेकात् अधिकं प्रियं मनसि कृत्वा, वचने अपि स्वीकृतवान्। रामः सत्यवीर्यः, दातुं शक्नोति, न ग्रहीतुं; सत्यं वदति, मिथ्या न कदाचित्, स्वजीवितार्थे अपि। स कीर्तिमान्, महावस्त्रं परित्यज्य, राज्यं हृदये त्यक्त्वा, माम् मातरं समर्पितवान्। एवं सीता हनुमन्तं प्रति आत्मचरितं विनयपूर्वकं, रामस्य नामश्रवणेन हृष्टा, उज्ज्वलनयनैः, मधुरवाक्यैः, रामस्य वियोगदुःखं, कैकेयीवृत्तान्तं च अवर्णयत्।