तदा साऽपि मैथिली तं शाखासु निहितं हरिप्रवीरं ददर्श, तस्य चित्तं व्याकुलं बभूव। स तु शुभ्रवस्त्रचित्ताङ्गः, पिङ्गलवर्णः, विद्युत्पुञ्जसमप्रभः आसीत्। तत्र साऽपि वानरं विनीतं, मधुरभाषिणं, अशोकपुष्पसमुच्चयप्रभं, तप्तहाटकसदृशनेत्रं ददर्श। तं तत्र स्थितं वानरश्रेष्ठं सम्यक् विनयेन स्थितं दृष्ट्वा, मैथिली परमं विस्मयं जगाम, चिन्तयितुं च प्रारब्धा। "अहो, वानरस्य स्वभावो भयङ्करः, दुर्गमश्च; दृष्टुमपि अशक्यमिति चिन्तयन्ती पुनरपि सन्देहे मग्ना बभूव।" सा दुःखेन महता पीडिता, भयशोकसमन्विता, करुणं विलपन्ती “राम!” इति, “लक्ष्मण!” इति च नामोच्चारयन्ती, विषण्णा बभूव। सहसा सा सीता मन्दस्वरेण रुरोद, तदा समीपमुपेत्य विनयेन स्थितं वानरश्रेष्ठं दृष्ट्वा, मैथिली मनसि चिन्तयामास—"एष स्वप्नः स्यात्।" सा च वानरराजस्य विस्तीर्णहनुमुखं निरीक्ष्य, तं वर्णितं पिङ्गलवर्णं, प्रियं वायुपुत्रं, बुद्धिमतां श्रेष्ठं दृष्ट्वा, सीता गाढं व्याकुला बभूव, जीवितमिव हृतमिव अनुभूय, चिरात् संवेदनं लब्ध्वा, विशालाक्षी चिन्तयितुम् आरब्धा। "अद्याहं अद्भुतं वानरं स्वप्ने दृष्टवती, यः स्वप्नशास्त्रैः निषिद्धः; रामः लक्ष्मणेन सह कुशलं अस्तु, जनकश्च मम पिता स्वस्ति भूयात्।" "नायं स्वप्नः, मम निद्रा नास्ति—शोकदुःखाभिभूतायाः। या तु पूर्णचन्द्रनिभाननात् पृथक् कृतास्मि, तदा तस्मात् सुखं न लभे।" "सर्वदा चिन्तया वाचा च केवलं 'राम, राम' इत्येवोच्चारयामि, तमेव चिन्तयामि; तस्यैव सम्बन्धिनि वस्तूनि पश्यामि, शृणोमि च।" "नूनं अद्य तस्य प्रेम्णा संतप्ये, सर्वमात्मा तस्मिन्निव स्थितः; तमेव चिन्तयन्ती, तमेव पश्यामि, तमेव शृणोमि।" "कच्चिदेष मम मनोरथसिद्धिः? मनसा विचिन्त्य कारणं पृच्छामि—तस्य रूपं नास्ति, परं अयं मम पुरतः सुस्पष्टं भाषते।" "नमः वाचस्पतये, वज्रिणे, स्वयम्भुवे, वह्नये च! यदिदं मया पुरतः वनचरैः उक्तं, तदस्तु, अन्यथा न भूयात्।" एवं शुभे वाल्मीकि-रामायणे सुन्दरकाण्डे त्रयस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः श्रूयताम्। ततः स वानरश्रेष्ठः तस्मात् वृक्षात् अवतीर्य, मुखेन प्रवालवर्णेन, विनीतवेषः, शोकसन्तप्तः, समीपमुपेत्य प्रणम्य तस्थौ। महाबलः हनुमान् वायुपुत्रः, शिरसि कृताञ्जलिः, स्नेहपूर्णैः वाक्यैः सीताम् उवाच— "अमलाङ्गि, कमलपत्रनयने, मलिनपटवाससि, कस्य शाखायाम् उत्तिष्ठसि? कुतः ते शोकसम्भूताः अश्रूधारा, यथा कमलपलाशपत्रेभ्यः जलकणाः पतन्ति? देवासुरनागगन्धर्वराक्षसयक्षकिन्नराणां मध्ये, हे सुश्रोणि, त्वं का? रुद्राणां वा मरुतां वा, हे सुकेशि, वसूनां वा त्वं काचित्? देवतासदृशी दृश्यसे।" "रोहिणीव तारागणश्रेष्ठा गुणसम्पन्ना, स्वर्गात् पतिता, शशिनः वियोगात् किम्? अथवा, कृष्णलोचने, धर्मपत्नी अरुन्धतीव, कोपवशात् वा मोहवशात् वा, पतिं वसिष्ठं परित्यज्यागतासि?" "कस्य पुत्री वा, पिता वा, भ्राता वा, पतिः वा त्वं, यस्य हेतुना दुःखितासि, अस्माल्लोकात् परलोकं गता?" "अश्रुपातेन, दीर्घनिःश्वासैः, भूमिस्पर्शनेन च, त्वां देवीमिति न मन्ये; राजपत्नीचिह्नानि तु पश्यामि।" "त्वयि राजलक्षणानि दृश्यन्ते; नूनं राज्ञः पत्नी वा, राजकन्या वा असि।" "यदि त्वं सा सीता, या रावणेन जनस्थानात् बलात् नीतासि, तदा कुशलं ते अस्तु, तत्त्वं मे कथय।" "नूनं त्वयि विनयेन, अद्भुतरूपेण, तपस्विवेशधारणेन च, रामपत्नी त्वमेव।" तस्य तु रामनामोच्चारणेन हृष्टा वैदेही, वृक्षे स्थितं हनूमन्तं प्रत्युवाच— "अहं दशरथस्य स्नुषा, रिपुसैन्यविनाशनस्य, पृथिव्यां सिंहानामिव श्रेष्ठस्य, आत्मज्ञस्य च। अहं जनकस्य महात्मनः विदेहराजस्य पुत्री, नाम्ना सीता, रामपत्नी च बुद्धिमतः।" "द्वादश वर्षाणि रामगृहे मानुषान् भोगान् अनुभूय, सर्वकामसमृद्धा वासं कृतवती।" "त्रयोदशे वर्षे, राजा पुरोहितैः सह, इक्ष्वाकुवंशजस्य राज्याभिषेकाय यत्नं कृतवान्।" "रामस्याभिषेकसमये, कैकेयी पतिं प्रति वचनमिदं प्रोवाच—" "'यदि रामः अभिषिक्तः भविष्यति, तदा नाहं किञ्चिद् खादामि, न पिबामि; मम आयुः समाप्तम्।'" "'या प्रतिज्ञा त्वया मम स्नेहात् कृताऽभूत्, सा यदि व्यर्था न स्यात्, तर्हि रामः वनं गच्छतु।'" "ततः सत्यधृतिः राजा, यां वरं पूर्वं दत्तवान्, तां कैकेयीं स्मृत्वा, तस्याः कठोरं वचनं श्रुत्वा, शोकसमन्वितः बभूव।" "स वृद्धो राजा धर्मनिष्ठः, रुदन्, ज्येष्ठं पुत्रं राज्यत्यागाय याचितवान्।" "स तु महात्मा, पितुः प्रियं वचनं, यदभिषेकात् अपि प्रियतरं, हृदि स्वीकृत्य, वाचा अपि प्रतिजग्राह।" "रामः सत्यपराक्रमः, दातुम् इच्छति, न स्वीकर्तुम्; सत्यं वदति, अनृतं न कदापि, स्वजीवनहेतोः अपि।" एवं तत्र हनुमता सीतायाः दुःखकथा, रामस्य धर्मनिष्ठा च, विनयेन, स्नेहेन, च सम्यक् निवेदिता।