रामः वनमध्ये सुग्रीवमित्रं नाम वानरं सन्दर्शयामास। ततः शत्रुपुरीजयः रामः वालिनं हत्वा, सुग्रीवाय महात्मने वानरराज्यं पुनर्यथास्थानं दत्तवान्। सुग्रीवस्य आज्ञया, रूपान्तरकर्तारः वानराः सहस्रशः सर्वेषु दिशासु तां देवीं अन्वेष्टुम् आरब्धवन्तः। अहं च सम्पतेः वचनं श्रुत्वा, शतयोजनविस्तीर्णं समुद्रं तीर्त्वा, तस्याः विशालाक्ष्याः निमित्तं शीघ्रं समुद्रं पारं गतवान्। यथावर्णितं रूपं वर्णं सौन्दर्यं च तस्याः दृष्टवान्। रामात् स्वयमेव श्रुतवान् यत् सा मया प्राप्ता; एवं उक्त्वा वानरश्रेष्ठः तुष्णीं अभवत्। जनकात्मजा सीता तद्वचनं श्रुत्वा, परमाश्चर्येण पूर्णा अभवत्। तदा, कुण्डलितकेशान्ता, सुकेशिनी, भीता सा मुखं उत्थाप्य शिंशपातरोः दिशं अपश्यत्। वानरस्य वचनं श्रुत्वा, सर्वदिशं सर्वतोऽपि वीक्ष्य, सीता स्वयं परमं हर्षं प्राप्य, रामं हृदयेन स्मरन्ती अभवत्। सा च, तिर्यगूर्ध्वं चाधः च दृष्ट्वा, कपिसैन्यस्य मन्त्रिणं, वायुसुतं, सूर्यस्य आकाशे उदयन्तं इव, अगम्यबुद्धिं अपश्यत्। श्रीवाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः श्रोतव्यः। ततः तं शाखासु निहितं दृष्ट्वा, तस्य मनः व्याकुलं अभवत्; स श्वेतवल्कलसंवृतः, पीतः विद्युत्समूह इव। तत्र सा वानरं विनीतं, सौम्यं, अशोकपुष्पसमूहाभं, सुवर्णपिङ्गाक्षं अपश्यत्। तदा वानरश्रेष्ठं तत्र स्थितं दृष्ट्वा, मैथिली परमाश्चर्येण पूर्णा अभवत्, चिन्तयितुं आरब्धवती च। अहो वानरस्य स्वभावः भयङ्करः, दुर्गमः; दृष्टुम् अपि अशक्यं मन्यते, पुनः संशयं प्राप्तवती। महान् शोकातुरः सीता, भयविषादाभिभूतः, दुःखेन 'राम!' इति तथा 'लक्ष्मण!' इति विलपन्ती। सहसा सीता अश्रूणि मुमोच, मृदुमन्दस्वरेण; तदा विनीतं वानरश्रेष्ठं समीपं आगतम् दृष्ट्वा, मैथिली 'स्वप्नः इयं' इति चिन्तयामास। सा विस्तीर्णजिह्वं वानरराजस्य मुखं यथावर्णितं दृष्ट्वा, वानरश्रेष्ठं, वायुसुतं, प्राज्ञेषु श्रेष्ठं अपश्यत्। तं दृष्ट्वा, सीता गाढं कम्पिता, जीवनं गत्वा इव; दीर्घकालं सम्स्मृत्य, विशालाक्षी विचारयितुं आरब्धवती। अद्य अहं स्वप्ने अतीव विचित्रं वानरं दृष्ट्वा, यः स्वप्नशास्त्रे निषिद्धः; रामः लक्ष्मणः च सुखिनौ भूत्वा, पितरं जनकं च रक्षतु। नायं स्वप्नः, मम निद्रा नास्ति—शोकदुःखाभिभूता; सुखं नास्ति, यदा तस्य पूर्णचन्द्राननस्य वियोगः अभवत्। सर्वदा चिन्तया वाचा च 'राम, राम' इति एव वदामि, तं एव मन्ये; तस्य सम्बन्धितं एव पश्यामि, शृणोमि च। अद्य तस्य प्रेमेण पीडिता, सर्वं तं एव चिन्तयामि; तं एव पश्यामि, शृणोमि च। 'किम् इच्छाफलं?' इति विचारयामि; पुनः मनसा कारणं विचिन्वन्ती—रूपं नास्ति, किन्तु अयं स्पष्टं संवादं करोति। वाचस्पतेः, वज्रधरस्य, स्वयम्भुवः, अग्नेः च नमः! यद्वनवासिनः इदं मम पुरतः उक्तं, तत् सत्यम् भवतु, अन्यथा मा भवतु। श्रीवाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः श्रोतव्यः। ततः तस्मात् वृक्षात् अवतीर्य, मुखं प्रवालसमानं प्रदीप्तं, विनीतरूपः, दुःखितः सः समीपं आगत्य, नमस्कृतवान्। वायुसुतः वीरः हनुमान्, शिरसि अञ्जलिं कृत्वा, सीतायै मधुरं वचनं उवाच। 'हे दोषरहिते, कमलदलनेत्रे, मलिनपटवस्त्रधारिणि, शाखायाम् स्थिते, त्वं कः?' शोकजनितानि अश्रूणि तव नेत्रेभ्यः किमर्थं पलाशपुष्पकमलपत्रजलमिव प्रवहन्ति? देवेषु, असुरेषु, नागेषु, गन्धर्वेषु, राक्षेषु, यक्षेषु, किन्नरेषु—त्वं कः, हे सुन्दरी? रुद्रेषु, मरुतः, वसुशु वा, हे सुन्दरमुखि, त्वं अस्ति वा? देवतासदृशी त्वं मे दृश्यसे। रोहिणी वा, सर्वगुणसम्पन्ना, देवस्थानात् पतिता, चन्द्रात् वियुक्ता वा त्वं? कृष्णाक्षि, अरुन्धती वा, धर्मपत्नी, कुपिता वा मोहिता वा, पतिं वसिष्ठं विगर्ह्य त्यक्तवती? कृशोदरी, तव पुत्रः, पिता, भ्राता, पति वा कः, यस्य हेतुना दुःखिता, अस्मात् लोकात् परलोकं प्राप्ता? तव अश्रूणि, दीर्घनिःश्वासः, भूतलस्पर्शः च, त्वं देवी न इति मन्ये, राजपत्नीचिन्हानि दर्शयन्ति। त्वयि राजलक्षणानि दृश्यन्ते; त्वं राज्ञः पत्नी वा, राजकन्या वा इति मे विश्वासः। यदि त्वं सीता, यः रावणेन जनस्थानात् बलात् नीतः, तव कुशलं भवतु—वदस्व, पृच्छामि। निश्चितं, तव विनयः, अद्भुतरूपं, तपस्विवस्त्रं च दृष्ट्वा, त्वं रामस्य पत्नी एव। तस्य वचनं श्रुत्वा, रामनामश्रवणेन हर्षिता, वैदेही वृक्षे स्थितं हनुमन्तं प्रत्युवाच। अहं दशरथस्य पुत्रस्य, शत्रुसैन्यविनाशिनः, भूमौ सिंहराजेषु श्रेष्ठस्य, आत्मज्ञस्य पुत्रवधूः। अहं जनकस्य, विदेहराजस्य महात्मनः पुत्री, सीता नाम्ना, रामस्य धर्मपत्नी।