सर्वे राजर्षिभिः सम्यक् गुणैः समन्वितः, तपसि महर्षिभिः तुल्यः, सम्राट् वंशे जातः, बलसम्पन्नः इन्द्रवत्। अहिंसया रममाणः, लोभशून्यः, करुणावान्, सत्यसाहसः, इक्ष्वाकुवंशस्य प्रमुखः, श्रीसम्पन्नः च। राजलक्षणैः युक्तः, महातेजस्वी, नृपश्रेष्ठः, चतुर्दिशं यशसि प्रसिद्धः, सुखदः स्वयम् च सुखी। तस्य प्रियः ज्येष्ठः पुत्रः, यस्य मुखं शशिसमं, रामः नाम, बुद्धिमान् धनुष्मतां श्रेष्ठः। स स्वस्य आचारं रक्षन्, प्रजाः रक्षन्, सर्वभूतानि रक्षन्, शत्रुनां दाहकः धर्मं धारयन् आसीत्। तस्य वृद्धस्य सत्यनिष्ठस्य पितुः आज्ञया, स वीरः स्वपत्नीं भ्रातृं च गृहीत्वा वनं गतः। तत्र महावने मृगयायां संलग्नः, बहून् महाबलान् मायाविनः राक्षसान् हत्वा। जनस्थानवधं तथा खरदूषणयोः वधं श्रुत्वा, त्वं जनकि, रावणेन क्रोधात् अपहृता। रावणः मायया मृगरूपं धृत्वा रामं वञ्चयन्, त्वां रामस्य अन्वेषणायां अपहृतवान्, हे दोषरहिते सीते। वनमध्ये स रामः सुग्रीवम् नाम मित्रं कपिं समागच्छत्; ततः रामः शत्रुपुरविजयी वालिनं हत्वा। स महात्मनः सुग्रीवस्य वानरराज्यं पुनर्योजयत्; सुग्रीवस्य आज्ञया, रूपान्तरकुशलाः वानराः सहस्रशः सर्वदिशं देव्या अन्वेषणायाः प्रस्थिताः। अहं च सम्पतिना उक्तं श्रुत्वा, शतयोजनविस्तीर्णं समुद्रं लङ्घयित्वा, तां विशालाक्षीं शीघ्रं पारं गच्छन्, यथावर्णितां रूपवर्णसौन्दर्येण दृष्टवान्। रामात् स्वयं श्रुतवान् यत् मया सा प्राप्ता; इत्येव उक्त्वा कपिश्रेष्ठः मौनं उपागच्छत्। जनकात्मजा तद्वचनं श्रुत्वा, परमं विस्मयं प्राप्य, सुललितकुन्तलसम्पन्ना, शोभनकेशवर्णा, भीता, मुखं उत्तोल्य शिंशपावृक्षं अपश्यत्। कपिवचनं श्रुत्वा, सर्वदिशं सर्वपार्श्वं च निरीक्ष्य, सीता आत्मना परमं हर्षं प्राप्य, रामं हृदयेन स्मरन्ती। सा पार्श्वे, ऊर्ध्वे, अधस्तात् च दृष्ट्वा, कपिराजस्य मन्त्रिणं, वातात्मजं, गगने सूर्यसमानं, अगम्यबुद्धिं अपश्यत्। इदानीं श्रीवाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः श्रोतव्यः। तत्र शाखासु गुह्यं स्थितं दृष्ट्वा, मनः विक्षिप्तम्; स श्वेतवल्कलधारी, विद्युत्सम्वर्णः। तत्र कपिं विनीतं, मधुरं वदन्तं, अशोकमालासदृशं, सुवर्णपिङ्गाक्षं दृष्ट्वा। कपिश्रेष्ठं तत्र तिष्ठन्तं दृष्ट्वा, मैथिली परमं विस्मयं प्राप्य चिन्तयितुम् आरभत। अहो, अस्य कपेः स्वभावः भीषणः, अगम्यः; दृष्टुमपि अशक्यं इति पुनः मोहं प्राप्ता। सीता विषण्णा, भयमोहाभिभूता, दुःखात् करुणया विलपन्ती, 'राम!' तथा 'लक्ष्मण!' इति उच्चैः व्याहरन्ती। सहसा सीता शोकात् मृदुस्वरं रुदन्ती; कपिश्रेष्ठं विनीतं समीपं आगच्छन्तं दृष्ट्वा, मैथिली चिन्तयितुम् आरभत् — 'स्वप्नोऽयं नूनम्।' सा कपिराजस्य विस्तीर्णजिह्वं मुखं, यथावर्णितं, पिङ्गलश्रेष्ठं, वातात्मजं, मुनिश्रेष्ठं दृष्ट्वा। तं दृष्ट्वा सीता गाढं कम्पिता, जीवनं इव नष्टम्; दीर्घकालं पश्चात् चेतना प्राप्ता, विशालाक्षी चिन्तयितुम् आरभत्। 'अद्य स्वप्ने अद्भुतं कपिं दृष्ट्वा, यः स्वप्नशास्त्रेषु निषिद्धः; रामः लक्ष्मणः च सुरक्षितौ भूयात्, जनकः पितरः च।' 'न स्वप्नोऽयं, मम निद्रा नास्ति — दुःखशोकाभिभूतायाः। सुखं कदापि नास्ति, रामवियोगात् चन्द्रमुखस्य।' 'सदा चिन्तायां वाचि च, रामराम इति एव; तं एव स्मरामि। तस्यैव संबन्धं यत् पश्यामि, यत् शृणोमि।' 'अद्य रामेण प्रीत्या तप्ये, सर्वात्मना तं एव चिन्तयामि; तं एव पश्यामि, तं एव शृणोमि।' 'किं नूनं कामसिद्धिः?' इति चिन्तयन्ती, मनसा कारणं विचिन्वन्ती — रूपं तस्य नास्ति, परं अयं समीपस्थः स्पष्टं वदति। 'वाचस्पतेः, वज्रधारिणः, स्वयंभुवः, अग्नेः च नमः! यद्वनवासिनः इदं पूर्वं मया श्रुतं, तदस्तु, अन्यथा मा भवतु।' इदानीं श्रीवाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः श्रोतव्यः। ततः तस्मात् वृक्षात् अवतीर्य, मुखं प्रवालसदृशं, विनीतवेषः, शोकसमन्वितः, समीपं आगत्य प्रणम्य। महाबलः वातात्मजः हनुमान्, शिरसि अञ्जलिं कृत्वा, सीतायै मधुरं वचनं अब्रवीत्। 'हे दोषरहिते, कमलपत्रनयने, मलिनपटवस्त्रधारिणि, शाखायां स्थिते, त्वं कः?' 'शोकजनिताः अश्रवः तव नेत्रेभ्यः किमर्थं प्रवहन्ति, कमलपलाशपत्रेभ्यः जलधारासमाः?' 'देवेषु, असुरेषु, नागेषु, गन्धर्वेषु, राक्षसेषु, यक्षेषु, किन्नरेषु वा, त्वं कः, हे शोभनवर्णे?' 'रुद्रेषु, मरुतः वा, हे सुशोभनमुखि? वा वसुषु, हे सुशोभने? देवता इव दृश्यसे।' 'रोहिणी वा, तारासु श्रेष्ठा, सर्वगुणसम्पन्ना, देवलोकात् पतिता, चन्द्रात् विछिन्ना वा?