श्रूयताम्—अस्ति कश्चित् राजा नाम दशरथः, रथगजाश्वसम्पन्नः, धर्मात्मा, महायशाः, इक्ष्वाकुवंशमध्ये सुप्रसिद्धः। स राजा राजर्षिधर्मेषु श्रेष्ठः, महर्षिसमः तपसा, सम्राट्सन्तानसमुत्पन्नः, बलसम्पन्नः इन्द्रसमः। अहिंसारतिः, अलुब्धः, दयालुः, सत्यपराक्रमी, इक्ष्वाकुवंशश्रेष्ठः, श्रीमान्, वर्धमानसमृद्धिः च सः आसीत्। राजलक्षणैः युक्तः, महातेजाः, नरपतिसिंहः, चतुर्दिशं यशसा ख्यातः, सुखदः स्वयमपि सुखी च सः अभवत्। तस्य प्रियतमः ज्येष्ठः पुत्रः, यस्य मुखं चन्द्रवत्, रामः नाम, बुद्धिमान्, धनुष्मतां श्रेष्ठः। सः स्वस्य आचारं रक्षितवान्, प्रजाः च रक्षितवान्, सर्वभूतानि च रक्षितवान्, रिपूनां तापकः, धर्मपालकः च। पितुः सत्यनिष्ठस्य वृद्धस्य आज्ञया, सः वीरः रामः भार्यया सह भ्रात्रा च वनं गतवान्। तत्र तस्मिन्महावने मृगयायामन्विष्ट्वा, सः बहून् बलिनः मायाविनः राक्षसान् निहत्य। जनस्थानवधं खरदूषणयोः च वधं श्रुत्वा, त्वं जानकि, रावणेन कोपितेन तदा हृतासि। रावणः मायया मृगरूपं गत्वा रामं वने विमोह्य, त्वां अन्विष्यन्तं रामं विवशं कृत्वा, हे निर्दोषे सीते, त्वां अपहृत्य गतवान्। तत्र वने सः रामः सुग्रीवः नाम वानरमित्रं प्राप, ततः रिपुपुर्युद्धविजयी रामः वालिनं हत्वा, सुग्रीवाय महात्मने वानरराज्यं प्रत्यपादयत्। तेन सुग्रीवस्य आज्ञया, रूपेण यथेष्टं वानराः सहस्रशः तां देवीम् सर्वदिशः अन्वेष्टुम् आरब्धवन्तः। अहम् अपि सम्पतेः वचः श्रुत्वा, शतयोजनविस्तीर्णं सागरं तरित्वा, तस्याः विशालाक्ष्याः अर्थे शीघ्रं समुद्रं अतिक्रम्य, रूपवर्णलक्षणैः यथावर्णितां तां ददर्श। रामात् स्वयमेव श्रुत्वा, मया सा प्राप्तेति, इति उक्त्वा, वानरश्रेष्ठः तत्र मौनं जग्राह। तदा जानकी तद्वचनं श्रुत्वा, परमाश्चर्येण पूरिता अभवत्; ततो वल्गितकुन्तला, सुकेशी, शोकार्ता सा, शिंशपावृक्षस्य ओरगं निरीक्षन्ती, मुखं प्रचिक्षेप। वानरस्य वाक्यं श्रुत्वा, सर्वदिशः च निरीक्ष्य, सीता स्वयम् परमं हर्षं प्राप, रामं हृदया स्मरन्ती। सा च नेत्राभ्यां पार्श्वतः, उपरि, अधस्तात् च पश्यन्ती, तं कपिमन्त्रिणं, कपिराजस्य ताम्रवर्णं पुत्रं, वायुसूनुं, दिवि उदितमिव सूर्यं, अगम्यबुद्धिं, अपश्यत्। अथ शृणुत—श्रीमतो वाल्मीकि-रामायणे सुन्दरकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः आरभ्यते। ततः सिता तं शाखासु निलीनं ददर्श, सः श्वेतचीरवसानः, ताम्रवर्ण इव विद्युत्पुञ्जः। तत्र सा कपिं ददर्श, विनीतं प्रियवादिनं, अशोकमालापुष्पसमुच्चयवत् दीप्तिमन्तं, पिङ्गाक्षं। तं तत्र स्थितं कपिश्रेष्ठं दृष्ट्वा, मैथिली परमाश्चर्येण पूरिता, चिन्तयितुं प्रववृते। अहो, अस्य कपेर्रूपं भीषणम्, आगम्यं, दृष्टुमपि अशक्यम् इति विचार्य, पुनः भ्रमिताभवत्। सा सिता, महतीनां शोकविह्वला, भयविप्रलब्धा, करुणं विलपन्ती, रामेति, लक्ष्मणेति च व्याहरन्ती। सहसा सिता मन्दस्वरेण रुरोद, तदा कपिश्रेष्ठं समीपमुपयान्तं दृष्ट्वा, मैथिली मनसा चिन्तयामास—"स्वप्नः एषः" इति। सा तं कपिश्रेष्ठं विस्तीर्णहनुमुखं, यथावर्णितं, तं ताम्रवर्णं वायुसूनुं, प्राज्ञेषु श्रेष्ठं, सत्वरं ददर्श। तं दृष्ट्वा सिता सशङ्किता, प्राणैः विवर्जिता इव, दीर्घकालानन्तरं चेतनां प्राप्तवती, सा विशालाक्षी चिन्तयामास। "अद्य अहं स्वप्ने एतं विचित्रं कपिं दृष्टवती, यः स्वप्नशास्त्रेषु निषिद्धः। रामः लक्ष्मणः च मम पिता जनकः च कुशलिनः स्युः।" इति। "नायं स्वप्नः, न हि निद्रा अस्ति, दुःखशोकाभिभूता अहम्; न च सुखं, यतः तस्मात् चन्द्राननात् वियुक्ता अहम्।" इति। "सर्वदा चिन्तया वाचा च केवलं राममेवोच्यते, तं एव चिन्तयामि, तस्यैव दृष्टिः श्रवणं च।" "नूनं अद्य रामेण दग्धा अहं, सर्वात्मना तं एव अनुस्मरन्ती, तस्मात् तस्यैव रूपं पश्यामि, तस्यैव वाक्यं शृणोमि।" "कच्चित् एषः कामः सिध्यति?" इति मनसा विचिन्त्य, कारणं पृच्छन्ती, "रूपं तस्य नास्ति, अयं तु मम पुरतः स्पष्टवदनः भाषते।" इति। "नमो वाचस्पतये, वज्रभृते, स्वयम्भुवे, वह्नये च। यदिह वनचरेण मया पुरतः उक्तं, तदस्तु, अन्यथा मा भवेत्।" इति। शृणुत—श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे सुन्दरकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः प्रवर्तते। ततः तस्मात् वृक्षात् अवतीर्य, मुखेन प्रवालसदृशः, विनीतः शोकसन्तप्तः, उपगम्य प्रणम्य तस्थौ। हनुमान् वायुसूनुः बलवान्, शिरसि अञ्जलिं कृत्वा, सीतां मधुरया वाचा उवाच— "हे अनघे, कमलदललोचनाम्, काषायवासिनीं, कस्याः त्वं शाखायाम् एषा स्थितासि?" "कस्मात् दुःखसमुत्थिताः अश्रूणि नेत्राभ्यां प्रवहन्ति, पद्मपलाशपत्राभ्याम् इव वारि?" "देवानां, असुराणां, नागानां, गन्धर्वाणां, राक्षसानाम्, यक्षाणां, किन्नराणां वा—कस्य त्वम्, शुभे?" "कच्चित् रुद्रेषु, मरुद्गणे, वा, वसुषु वा, शोभने, त्वम् अस्ति? त्वं मम देवी इव दृश्यसे।