हनुमान् तु तदा चिन्तयन् स्थितः—कथं तं सर्वभूतहितं, अपरिमेयबलं रामपतिं द्रष्टुम् इच्छन्त्या तस्य भार्यायाः, आश्वासनं दद्याम्? या च पूर्णचन्द्रनिभानना, या दुःखमपूर्वं अनुभूता, या दुःखान्तमपि न प्रपश्यति, तां कथम् उपसंवेदयेयमिति सः मनसि विचिन्तयामास। यदि अहम् एतां धर्मचारिणीं दुःखेन समाक्रान्तचित्तां न सान्त्वयित्वा गच्छेयम्, तर्हि मम गमनं निन्द्यं स्यात्। यदि च अहम् इतः निर्गच्छेयम्, सा महाभागा जानकी रक्षां न प्राप्य, प्राणान् सन्दधेयुः। यथा सः महाबाहुः पूर्णचन्द्राननः सीतां सान्त्वयितुम् इच्छति, तथा अहम् अपि तां द्रष्टुम् उत्सुकः। याः निशाचर्यः स्त्रियः साक्षात् कठोरं वदन्ति, तेषां वचांसि सहिष्णुं न शक्ष्यामि; किम् इदानीं कर्तव्यमिति सः विचारयामास। यदि अहम् शेषरात्रौ अपि एतां न सान्त्वयेयं, नूनं सा प्राणान् त्यक्ष्यति इति न संशयः। यदि रामः मां पृच्छेत्—"किं सीता उक्तवती?"—कथं तस्याः स्नेहपूर्णया सखीभूतया न संवाद्य प्रत्युत्तरं दद्याम्? यदि अहम् शीघ्रं विना सीतायाः सन्देशं गच्छेयम्, सः काकुत्स्थः क्रोधवशेन मां दृष्ट्या दग्धुम् अर्हति। यदि अहम् रामं तस्याः कृते अत्र आनयेयम्, न तं सूचयित्वा, तदा तस्य आगमनं सैन्येन विफलं स्यात्। तस्मात्, राक्षसीनां मध्ये अवसरं लब्ध्वा, दुःखार्तां तां शनैः सान्त्वयिष्यामि। अहम् अतीव लघुः, वानरः च, अतः अत्र मानवभाषया सुसंस्कृतया वदिष्यामि। यदि द्विजातिवत् सुसंस्कृतया भाषयेयं, सा सीता माम् रावणमिति ज्ञात्वा भीता स्यात्। नूनं मानववचनानि अर्थयुक्तानि वक्तव्यानि; केवलं मया एव एषा निष्कलुषा सान्त्वयितव्या, अन्येन न। यदि जानकी मम रूपं भाषां च एवमुपलभ्य, पूर्वं राक्षसैः भीता भूत्वा, पुनः सन्त्रासं प्राप्नुयात्। तदा सा भीतया, सती, विशाललोचना, माम् रावणमिति मन्यमाना, क्रोशेयात्। यदि सा सीता क्रोशेयात्, ततः सहसा भीषणास्त्रधारिण्यः, यमायमिव, राक्षस्यः समागताः स्युः। ताः विकृताननाः सर्वतः मां परिवृत्य, हन्तुम् वा गृहीतुम् वा यतिष्यन्ते। मां शाखाशाखान्तरगतं दृष्ट्वा, ताः उत्तमवृक्षेषु सञ्चरन्तं पश्यन्त्यः सन्देहम् आपद्येरन्। मम महत्तरं रूपं वनान्तरे सञ्चरन्तं विलोक्य, ताः राक्षस्यः भीताः कम्पमानाः, कर्कशस्वराः स्युः। तदा राक्षस्यः राक्षसांश्चापि राक्षसेन्द्रालयस्थितान्, राक्षसेन्द्रेण नियुक्तान्, आह्वयेयुः। ते शूलचापखड्गाद्यायुधधराः, भीतिसंविग्नाः, युद्धाय शीघ्रं धावेयुः। तैः सर्वतः परिवृतः, राक्षसबलं घातयित्वा अपि, महोदधिं पारयितुं न शक्नुवन् स्यां। बहवः शीघ्रकर्माणः मां परिवृत्य गृह्णीयुः, कार्यं च न सिद्ध्येत्, अहम् अपि गृहीतो भवेयम्। अत्र हि, मार्गं न प्राप्य, राक्षसैः परिवृतः, सागरैः च संवलितः, जानकी रहसि वसति। यदि अहम् अत्र राक्षसैः युद्धे हन्येय वा गृहीतश्च, रामस्य कार्यसिद्ध्यर्थे अन्यं सहायं न पश्यामि। विचारयन्, वानरं न पश्यामि येन मम निधनानन्तरं सः महोदधिं शतयोजनं तीर्त्वा गच्छेत्। नूनं अहम् अपि सहस्राणि राक्षसान् हन्तुं समर्थः, परन्तु सागरपारं न गन्तुं शक्नोमि। यदि अहम् सीतां भाषयेयं, तदा दोषः महान् स्यात्; यदि न भाषयेयं, वैदेही प्राणान् त्यजेत्। देशकालविरोधेन यत् कार्यं विफलम्, तद् दूतस्य भ्रमात् सूर्येण तमो यथा नश्यति, तथा नश्यति। यत् कार्यं हिताय न, अहिताय स्यात्, तत् अपि सुचिन्तितम् अपि न सिद्ध्यति; दूताः स्वबुद्धिमान् मन्यन्ते, कार्यं तु विफलयन्ति। कथं कार्यं न विफलम् स्यात्, कथं च अहम् न निरुत्साहः स्याम्, कथं च मम सागरतीरणं न व्यर्थं स्यात्? कथं सा मम वचनानि शृणुयात्, न च सन्त्रस्येत्? इति चिन्तयन्, हनुमान् बुद्धिमान् तत्र उपायं निश्चितवान्। रामस्य निष्कलुषकर्मणः, स्थिरस्य च, स्तुत्या वाक्यानि वदन्, सा दुःखग्रस्तचित्ता न भीता स्यात्। श्रेयांसि धर्म्याणि च रामस्य, इक्ष्वाकूणाम् अग्रण्यस्य, आत्मवित्तमस्य च, वाक्यानि वदिष्यामि। मधुरवचनैः सर्वं निवेदयिष्यामि; सा सीता विश्वसेदिति सर्वं सम्यक् व्यवस्थास्यामि। एवं हनुमान् महाबलः, लोकनाथस्य भार्यां निरीक्ष्य, वृक्षशाखासु स्थितः, मधुराणि सत्यवचनानि उवाच। शृणु, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायां सुन्दरकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः आरभ्यते। ततः बहुविधं चिन्तयित्वा, स बुद्धिमान्, वैदेह्यै मधुराणि वचनानि उवाच, यथाऽसौ तानि शृणुयात्। "अस्ति कश्चित् राजा दशरथो नाम, रथाश्वगजसंयुतः, धर्मात्मा, महायशाः, इक्ष्वाकूणां ख्यातिमान्।