हनुमान् तदा राक्षसभेदं, लङ्कापुरीं, राक्षसाधिपतेः रावणस्य बलं च विचिन्त्य, तत्र स्थितः विचारयामास। कथं तं सर्वभूतहितं, अपरिमितबलं रामं पतिं द्रष्टुम् इच्छन्त्याः सीतायाः आश्वासनं करोतु? सा पूर्णचन्द्रमुखी, दुःखं न कदापि अनुभूता, दुःखान्तं न पश्यन्ती, तस्याः सान्त्वनं कर्तुं हनुमान् मनसि अचिन्तयत्। यदि दुःखग्रस्तां धर्मात्मन्यां सीतायाम् सान्त्वनं कृत्वा न गच्छेत्, तस्य गमनं दोषयुक्तं भविष्यति। यदि गच्छेत्, रक्षां न पश्यन्ती या जानकी, जीवनं परित्यज्येत्। यथा बलवान् पूर्णचन्द्रमुखः रामः सीतायाः सान्त्वनं युक्तं इच्छति, तथा हनुमान् अपि तस्याः सान्त्वनं कर्तुम् इच्छति। रात्रौ राक्षसीभिः वक्तव्यं दुर्वहं श्रुत्वा, हनुमान् किम् कर्तव्यम् इति विचारयामास। यदि रात्रौ शेषे सान्त्वनं न करोतु, निःसन्देहं सा जीवितं परित्यज्येत्। यदि रामः पृच्छेत्, "सीता ते किं उक्तवती?"—साम्प्रतं तस्याः संवादं विना हनुमान् किं प्रत्युत्तरं दद्यात्? यदि शीघ्रं सीतायाः सन्देशं विना गच्छेत्, काकुत्स्थः कोपात् तं तीक्ष्णदृष्ट्या दहेत्। यदि सीतायै रामं आनयेत्, सन्देशं न उक्त्वा, तस्य आगमनं व्यर्थं भवेत्। राक्षसीषु अवसरं लब्ध्वा, दुःखग्रस्तां सीतां सौम्यं सान्त्वनं दास्यामि। अहं वानरः, अतीव सूक्ष्मः, मानवभाषया सुसंस्कृतया वदिष्यामि। यदि द्विजातिवद् सुसंस्कृतया भाषया वदेत्, सीता रावणं माम् इति मन्येत, भीता भवेत्। अर्थयुक्तं मानववाक्यं वक्तव्यम्; अहमेव तां निर्दोषां सान्त्वनं दातुं समर्थः। यदि जानकी मम रूपं पश्येत्, भाषणं च शृणुयात्, पूर्वं राक्षसैः भीता, पुनः भीता भवेत्। तदा भीता, सा विशालाक्षी, रावणं माम् इति मन्येत्, क्रन्देत्। यदि सीता क्रन्देत्, तदा तीक्ष्णायुधधारिण्यः भयङ्कराः राक्षसीः समागच्छेयुः। ताः विकृतमुखाः सर्वतः मां परिवृत्य, मारयितुं वा गृह्णातुं वा यत्नं कुर्युः। मम वृक्षशाखासु विचरन्तं दृष्ट्वा, राक्षसीः सन्देहं कुर्वन्त्यः, भयात् कम्पन्त्यः, उच्चस्वरं कुर्वन्त्यः। ताः राक्षसीः राक्षसान् अपि रावणस्य राजगृहे नियुक्तान् आह्वयेयुः। तैः शस्त्रधारिभिः, शरैः, खड्गैः, विविधायुधैः, शीघ्रं युद्धाय आगच्छेयुः। सर्वतः तैः परिवृतः, राक्षसबलं विनाशयितुं यत्नं कुर्याम्, किन्तु महोदधिं पारं न गच्छेयम्। शीघ्रगामिनः बहवः मां परिवृत्य गृह्णेयुः, कार्यं न सिध्येत्, अहं बन्धनं प्राप्नुयाम्। अत्र पन्थाः नष्टः, राक्षसैः परिवृतः, समुद्रेण च आवृतः, जानकी गुप्तवासं करोति। यदि राक्षसैः युद्धे हनुमान् हन्येत् वा गृह्येत्, रामस्य कार्यसिद्ध्यै अन्यः सहायकः न दृश्यते। चिन्तयन्, अन्यं वानरं न पश्यामि, यः मम निधनं सति, महोदधिं शतयोजनं तरेत्। सहस्राणि राक्षसान् मारयितुं शक्नोमि, किन्तु महोदधिं पारं गन्तुं न शक्नोमि। यदि सीतायै वदामि, दोषः; यदि न वदामि, वैदेही जीवनं परित्यज्येत्। देशकालविरोधात् अभिप्रेतं कार्यं विफलम्, यथा सन्देशवाहकः भ्रमितः, अन्धकारः सूर्येण नश्यति। यत्नपूर्वकं कार्यं यदि हितं न साधयति, न सिध्यति; सन्देशवाहकाः स्वयम् बुद्धिमन्तः इति मन्यन्ते, किन्तु कार्यं विफलयन्ति। कथं कार्यं न विफलयेत्, कथं न क्लान्तः स्यात्, कथं महोदधिं तरेत् न व्यर्थं स्यात्? कथं वाक्यं सीता शृणुयात्, न च भीता भवेत्? इति चिन्तयन्, हनुमान् बुद्धिमान् योजना अकुर्वत्। रामस्य निष्पापकार्यस्य, स्थिरस्य गुणान् स्तुत्वा, दुःखबद्धचित्तां सीतां न भीतां करिष्यामि। रामस्य, इक्ष्वाकुवंशस्य श्रेष्ठस्य, धर्मयुक्तं शुभं वाक्यं वदिष्यामि। सर्वं मधुरं वचनं वदामि, यथा सीता विश्वसति, तथा सर्वं व्यवस्थितं करिष्यामि। एवं, महाबलः हनुमान्, जगत्पतेः पत्न्याः निरीक्ष्य, वृक्षशाखासु स्थितः, मधुरं सत्यम् वचनं अवदत्। शृणु, इदानीं श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे सुन्दरकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः प्रवर्तते। तत्र, बहुविचारपूर्वकं, बुद्धिमान् हनुमान् मधुरं वचनं वैदेह्यै अवदत्, यथा सा शृणुयात्।