रामस्य पितुः शासनं सम्यक् अनुष्ठ्य वनात् प्रत्यागच्छतः, व्रतानि सम्यग् आचरतः, सर्वभीतिविनिर्मुक्तस्य सर्वसंपन्नस्य च, सः रमणीभिः विशाललोचनाभिः सह क्रीडयिष्यतीति अहं मन्ये। अहं तु, राम, त्वयि एव हृदयं न्यस्य, नाशस्य बन्धनं च दीर्घकालं प्राप्य, वृथा तपोव्रतानि कृत्वा, अल्पभाग्यां दुर्गतिं जीवन्त्यां जीवितं परित्यक्ष्यामि। शीघ्रं विषेण वा तीक्ष्णशस्त्रेण वा पुनरुत्थितं जीवनं त्यक्तुं शक्यम्, किन्तु राक्षसगृहे विषं वा शस्त्रं दातुं कोऽपि नास्ति। शोकाभिभूता सीता बहुधा चिन्तयन्ती, तदा केशपाशं हस्तेन गृहित्वा निश्चयमकरोत्—"एतेन केशपाशेन शीघ्रं यमलोकं गमिष्यामि" इति। सा स्निग्धाङ्गी, शुभलक्षणा, तस्य वृक्षस्य शाखां समुपेत्य गृहीत्वा, रामं लक्ष्मणं स्वकुलं च स्मरन्ती स्थितवती। तस्याः तदा शुभानि बहूनि लक्षणानि, यानि लोके प्रसिद्धानि, धैर्यसम्पन्नैः पूर्वं दृष्टानि, प्रादुरभवन्। एतेन कालेन वाल्मीकिना विरचितस्य श्रीरामायणस्य सुन्दरकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः प्रवक्ष्यते। तत्र, सा सीता, यथा भाग्यशालिनं पुरुषं शुभलक्षणानि उपदिशन्ति, तथा दुःखार्तां, निर्दोषां, ह्रियम् उपगतानां, शोकग्रस्तचित्तां, शुभलक्षणानि प्रादुरभवन्। तस्या रूपवतीस्य वामाक्षि, दीर्घपक्ष्मा, श्यावविस्तृतश्वेता, मत्स्येन आहतं रक्तपद्ममिव, कम्पितुम् आरब्धा। तस्या वामभुजा, सुशोभना, पूर्णा, चन्दनागुरुसंयुक्ता, प्रियविहीना, सहसा कम्पिता। तस्या जघनं, स्थूलं, अन्येन संयुक्तं, नागराजस्य शुण्डामिव, रामस्य साक्षात् आगमनमिव सूचयन्ती, कम्पितुम् आरब्धा। पुनः, तस्या सुवर्णवर्णा, अल्परजसा लिप्तांबरम्, शिखरस्थायाः तन्व्याः किञ्चित् अपसृतम्। एतेनैव चान्यैः शुभलक्षणैः, पूर्वं सत्पुरुषैः दृष्टैः, सा सुकेशी, वातातपशोषितबीजमिव वर्षेण पुनराविवेश। तस्या बिम्बफलसदृशौष्ठी, नेत्रभ्रूकेशवेष्टितं वदनं, दीर्घपक्ष्मा, शुक्लदन्तैः सुस्निग्धं, राहुमुखविमुक्तचन्द्रमिव, दीप्तिम् आवहत्। शोकवियोगात् विमुक्ता, श्रमविनिर्मुक्ता, तापशान्ता, हर्षसमुत्थितात्मा, सा शुभमुखी रात्रिरिवोदितचन्द्रमण्डलया शोभां प्राप। अथ वाल्मीकिना विरचितस्य श्रीरामायणस्य सुन्दरकाण्डे त्रिंशः सर्गः प्रवक्ष्यते। हनूमानपि, साहसिकः सन्, त्रिजटया, सीतया, अन्याभिश्च राक्षसीभिः उक्तं सर्वं सावधानः शुश्राव। तां देवतामिव नन्दने दीप्तां ददर्श्य, वानरः नानाविधं विचिन्तयामास। या सहस्रशः दशसहस्रशश्च वानरैः सर्वदिशः अन्वेषिता, सा मया अद्य प्राप्ता। उपलक्षणेन रिपुबलेन च, रहसि चरन्, सर्वमिदं दृष्टम्। राक्षसानां भेदं, पुरीं, रावणस्य च बलं, सर्वं परीक्षितम्। कथं तां सर्वभूतहितकामां, पतिसंयोगकामां, अप्रमेयस्य भार्यां, सान्त्वयिष्यामि? चन्द्रमण्डलसदृशमुखीं, दुःखम् अननुभूतां, दुःखान्तं न प्राप्नुवतीं, तां सान्त्वयिष्यामि। यदि अहं दुःखार्तां धर्मचारिणीं तां न सान्त्वयित्वा गच्छामि, मम गमनं दोषयुक्तं स्यात्। यदि अहं गच्छेयम्, सा जनकात्मजा रक्षां न दृष्ट्वा प्राणान् त्यजेत्। यथा रामः चन्द्रवदनः तां सान्त्वयितुम् अर्हति, तया साकं मिलितुम् इच्छति। निशाचर्याः प्रकटितवचनानि दुःसहानीति मयि चिन्त्यते; किम् अस्मिन्कठिने काले कर्तव्यम्? यदि अहं शेषरात्रौ न सान्त्वयेयं, सा निःसंशयं प्राणान् त्यजेत्। यदि रामः मां पृच्छेत्—"किं सीता उक्तवती?"—कथं तस्यैव न संबाष्य स्याम्? यदि शीघ्रं विना सीतावाक्येन गच्छेयम्, क्रुद्धः काकुत्स्थस्तप्तदृशा मां दहेत्। यदि तस्या हेतोः रामं सैन्येन सह आगच्छेयम्, तस्य आगमनं व्यर्थं स्यात्। राक्षसीनां मध्ये अवसरं प्राप्य, अद्य दुःखार्तां सान्त्वयिष्यामि। अहं तु अतीव लघुः वानरः च, तस्मात् मानुषेण शिष्टया भाषया वदिष्यामि। यदि द्विजातिवद् शिष्टया भाषया वदामि, सीता रावणमिव मां भीता स्यात्। नूनं अर्थयुक्तया मानुष्या भाषया वदितव्यम्; केवलं मया एव एषा निर्दोषा सान्त्वयितुं शक्या, अन्यथा न। यदि जानकी मम रूपं भाषां च पश्येत्, पूर्वं राक्षसैः भीता, पुनः भीता स्यात्। तदा सा भीतासु सा महाभागा विशाललोचना रावणं विकृतरूपं मां मन्यते च रुदती स्यात्। यदि रुदति, ततः सहसा भीषणास्त्रधारिण्यः कालोपमाः राक्षस्यः समागच्छेयुः। ततः सर्वतः विकृतमुख्यः ताः महाबलाः मां हन्तुं वा गृह्णीतुं वा यत्नं कुर्युः। शाखाशाखासु उत्पत्य मां दृष्ट्वा, ते संशयं कुर्वन्तः, इतरत्र धावमानं मां पश्येयुः।