सीता, रामं न पश्यन्ती, कृशा वर्णहीना च, स्वसंयोगस्य आशां विहाय, दुःखेन अभिभूतचित्ता, मनसि विचारयति—नूनं धर्माचरणं मम व्यर्थम्, एकपत्नीव्रतमपि निरर्थकं जातम्। तव पितृवचनं सम्पूर्ण्य वनात् प्रत्यागत्य, व्रतानि पाल्य, निर्भयः सिद्धः च रामः, विस्तीर्णनेत्राभिः स्त्रीभिः सह रम्यते इति मे बुद्धिः। अहं तु, राम, तव हृदयम् आश्रित्य, दीर्घकालं विनाशबन्धनं प्राप्ता, व्यर्थं तपः व्रतानि कृत्वा, दारुणं दुर्भाग्यजीवनं त्यक्तुम् इच्छामि। सहसा विषेण वा तीक्ष्णशस्त्रेण वा, इदं पुनर्जीवनं त्यक्तुं शक्यं, किन्तु राक्षसगृहेषु विषः वा शस्त्रं दातुं नास्ति। दुःखेन संतप्ता, नानाविधं चिन्तयन्ती, सीता केशपाशं गृहीत्वा निश्चितवती—"केशपाशेन शीघ्रं यमसदनं गमिष्यामि।" सा स्निग्धाङ्गी, शुभाङ्गा, वृक्षशाखां गृहीत्वा, रामं, भ्रातरं, स्वकुलं च स्मरन्ती, समीपं अगच्छत्। तदा, तस्याः दृढनिष्ठायाः, शुभा, प्रसिद्धाः, लोकप्रसिद्धाः, पूर्वं सिद्धैः दृष्टाः, शुभाः लक्षणानि प्रादुरभवन्। तस्याः आग्रतया, दुःखार्ता, निर्दोषा, हर्षहीना, अशुभचित्ता, शुभलक्षणानि प्रादुर्भूतानि यथा सौभाग्ययुक्तस्य पुरुषस्य। तस्याः वामं नेत्रं दीर्घपक्ष्म, श्यामविस्तीर्णश्वेतं, मीनघातितपद्मवत् कम्पितम्। वामभुजा, मनोज्ञा, गोलाङ्गी, प्रियेन दीर्घकालं अलङ्कृतं न, सहसा कम्पितम्। उरू, गजस्कन्धसमानौ, अन्योन्यसम्बद्धौ, रामस्य सन्निधिं सूचयन्तौ कम्पितौ। पीतवर्णवस्त्रम्, लघु धूलिना मलिनं, शिखरस्थायाः शोभायाः किञ्चित् पतितम्। एतेषु शुभलक्षणेषु, पूर्वं पण्डितैः दृष्टेषु, प्रेरिता, सुब्रह्मण्या, वातसूर्यतप्तबीजं यथा वर्षेण जीवति, तथा जीविता। तस्याः बिम्बफलसमानौ ओष्ठौ, नेत्रभ्रूकेशैः मुखं परिवृतम्, दीर्घपक्ष्मा, शुभदन्तैः सह, राहुमुखात् विमुक्तचन्द्रवत् स्फुरति। दुःखात् विमुक्ता, श्रान्तिः नष्टा, ज्वरः शान्तः, हर्षेण चेतः जाग्रतं, सा शोभते शुभमुख्या यथा रात्रिः उदयचन्द्रेण दीप्तः। एतानि सर्वाणि हनुमान्, साहसी, श्रुत्वा, त्रिजटया सीतया राक्षसीभिः च उक्तानि, सम्यक् शृणोति। तां देवसदृशीं नन्दने शोभमानां दृष्ट्वा, वानरः नानाविधं चिन्तयामास। यं सहस्राणि दशसहस्राणि वानराणां सर्वदिशासु अन्वेष्टुम् प्रयत्नं कृतवन्तः, तं अहं अद्य प्राप्तवान्। शत्रुबलं परीक्ष्य, गुप्तचेष्टया, सर्वं दृष्टवान्। राक्षसविभागं, नगरीं, रावणस्य बलं च विविच्य, कथं तस्य अनन्तस्य, सर्वभूतहितस्य, पत्नीं, रामदर्शनकाङ्क्षिणीं, सान्त्वयेत् इति विचारयति। तस्याः पूर्णचन्द्रमुख्या, दुःखज्ञायाः, दुःखान्तं न लभमानायाः, सान्त्वनं करिष्यामि। यदि दुःखार्तां धर्मज्ञां न सान्त्वयित्वा गच्छामि, तदा मम गमनं दोषयुक्तं भवेत्। यदि गच्छामि, जानकी रक्षणं न पश्यति, जीवनं परित्यजेत्। यथा स बलवान्, पूर्णचन्द्रमुखः, सीतासान्त्वनं इच्छति, तस्य दर्शनं कामयते। रात्रौ राक्षसीभिः प्रकाशितानि वचनानि असह्यानी; किम् कर्तव्यम् इति चिन्तयति। यदि रात्रिशेषे सान्त्वनं न करोमि, न संशयः—सीता जीवनं त्यजेत्। यदि रामः पृच्छेत्, "सीता किं उक्तवती?"—तदा कथं तस्याः संवादं विना उत्तरं दद्यात्। यदि शीघ्रं विना सीतावचनं गच्छामि, काकुत्स्थः क्रोधाग्निना मां दग्धुम् शक्नुयात्। यदि सीतार्थं रामं सेनया आनयामि, विना सूचना, तस्य आगमनं व्यर्थं भवेत्। राक्षसीषु अवसरं लब्ध्वा, दुःखार्तां सीतां सौम्यं सान्त्वयिष्यामि। अहं तु लघुः वानरः च, मानवभाषया इह वदिष्यामि। यदि द्विजातिवद् भाषां वदामि, सीता रावणं मां मन्येत्, भीता भवेत्। अर्थपूर्णं मानववचनं आवश्यकम्; केवलं मया सा निर्दोषा सान्त्वनीयम्, अन्यथा न। यदि जानकी मम रूपं भाषां च पश्येत्, पूर्वं राक्षसैः भीता, पुनः भयम् आगच्छेत्। तदा भीता, विशालनेत्रा, सती, रावणं विकृतरूपं मां मन्येत्, क्रन्देत्। यदि सीता क्रन्देत्, तदा भीषणराक्षसीसमूहः, विविधायुधधारिणः, मृत्युसदृशः, समागच्छेत्। तदा सर्वतः मां विकृतमुख्याः, बलिन्यः, हन्तुं वा गृहीतुं वा प्रयत्नं कुर्वन्ति। एवं वाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे अष्टविंशतितमः, एकोनत्रिंशतितमः, त्रिंशतितमः च अध्यायः समाप्तः।