सीता, दुःखेन संतप्तचित्ता, स्वस्य हृदयस्य स्थैर्यं चिन्तयन्ती मनसा विचारयामास—"नूनम् एतद् हृदयं मे दृढम् एव, यद् अद्यापि सहस्रधा न विदीर्णम्, यथा पर्वतशिखरं वज्राहतः। सुखविहीना अहं, दुःखबहुला च, तदपि हृदयम् अविचलितम् अस्ति। अस्मिन्नेव कार्ये मम दोषो नास्ति, तथापि यस्याहम् अनिष्टा दृश्ये, तेन हन्तव्या अस्मि। न च मम यथार्थं मनोऽभिलाषं तस्मै प्रकाशयितुं शक्तास्मि, यथा द्विजातिना मन्त्रः अनधिकारिणे न दातव्यः। यदा लोकोऽधिपतिः माम् अनागतवान्, तदा नूनं शीघ्रमेव राक्षसेन्द्रेण क्रूरतया तीक्ष्णायुधैः मम अङ्गानि छिद्यन्ते, यथा गर्भस्थस्य जन्तोः शल्यदुःखम्। दुःखार्ता अहं, द्वौ मासौ यावत् सः न आगमिष्यति, तावद् इदं दुःखं मे वर्धते, यथा बद्धस्य चौरस्य राज्ञा वधार्थे रात्रिः याप्यते। हे राम! हे लक्ष्मण! हे सुमित्रे! हे राममाते! मम जननी च! अहं दुर्भगा, महोदधौ नाव इव विपन्ना, मोहवायुनाऽभिभूता, नश्यामि। नूनं नरपतिसुतौ तौ, मृगरूपधारिणं बलात् धृत्वा, मम हेतोः निहतौ—सिंहयुग्ममिव वज्राहतौ। नूनं काल एव मृगरूपधारी माम् एवम् अवञ्चयत्, यदा मोहिता अहं तौ रामलक्ष्मणौ प्रेषितवती। हे सत्यप्रतिज्ञ दीर्घबाहो राम! पूर्णचन्द्रानन! सर्वभूतहिते रतः! त्वं न जानासि यत् अहं राक्षसैः मृत्युदण्डिता। त्वय्यन्यत्र devotion, सहिष्णुता, भूमिशयनं, धर्मपालनं—मम पतिसंयुक्ता धर्मनिष्ठा निष्फला जाता, यथा कृतज्ञेषु अनुकम्पा। धर्माचरणं व्यर्थम्, एकपत्नीव्रतमपि व्यर्थम्, यतोऽहं त्वां न पश्यामि, कृशा, वर्णहीना, संयोगाशाभग्ना। त्वं पितुः आज्ञां पूर्णयित्वा, वनात् प्रत्यागतः, धर्मनिष्ठः, निर्भयः, सिद्धः, विशाललोचना स्त्रीषु रमसे इति मन्ये। अहं तु, हे राम, त्वयि हृदयम् न्यस्तवती, दीर्घकालं विनाशबद्धा, तव वियोगे तपोव्रतानि व्यर्थानि कृत्वा, दुःखितजीवितम् त्यक्ष्यामि। विषेण वा तीक्ष्णेन शस्त्रेण वा शीघ्रं जीवितं त्यजेयम्, किन्तु राक्षसगृहे विषं वा शस्त्रं दातुम् कोऽपि नास्ति। दुःखेन पीडिता, विविधानि चिन्तयन्ती, सीता तदा केशपाशं गृहीत्वा निश्चितवती—'एतेन केशपाशेन यमलोकं शीघ्रं यास्यामि।' सा सौम्या सर्वाङ्गसुन्दरी तस्य वृक्षस्य शाखां समीपं गत्वा गृहीत्वा, रामं लक्ष्मणं स्वजनं च चिन्तयन्ती स्थितवती। तदा तस्याः, धर्मनिष्ठया सम्प्राप्तानि, शुभानि बहूनि लक्षणानि, यानि पूर्वम् अपि साधुभिः दृष्टानि, प्रादुर्भूतानि। इदानीं वैशाखे एकोनत्रिंशः सर्गः शृणु। एवं सा सीता, आगता, दुःखार्ता, निर्दोषा, सन्तापेन पीडिता, शुभलक्षणैः समुपेताभूत्, यथा पुण्यवान् पुरुषः। तस्याः सौम्यायाः, दीर्घपक्ष्मणा, विस्तीर्णश्वेतपार्श्वया, वामं नेत्रं कम्पितुम् आरब्धम्, यथा मत्स्येन आहतं रक्तपद्मम्। तस्याः रम्यं वामं भुजं, मृदुलं पूर्णं, प्रियविरहितं, सहसा कम्पितम्। तस्याः जघनं स्थूलं, गजराजदन्तसमं, अन्येन संयुक्तं, रामस्य साक्षात् आगमनं सूचयित्वा कम्पितम्। तस्याः सुवर्णवर्णं वस्त्रम्, धूलिना किंचित् मलिनम्, शिखरे स्थितायाः, शरीरात् किंचित् अपसृतम्। एतैः शुभैः लक्षणैः, पूर्वदृष्टैः च, सा सुकेशी, पवनातपदग्धबीजमिव वर्षेण पुनरुत्थिता। तस्याः बिम्बफलरक्ताधरं, नेत्रभ्रूकेशललितं मुखं, दीर्घपक्ष्मणा, शुक्लदन्तैः शोभितम्, राहुमुखान्मुक्तचन्द्रमिव विराजते। शोकमुक्ता, क्लेशविहीना, तापशान्ता, हर्षसमुत्थितचेतना, सा शुक्लमुख्या, उदितचन्द्रेण रात्रिरिव, शोभाम् अवाप्तवती। शृणु त्रींशः सर्गः। तदा वीर्यवान् हनुमान् अपि, त्रिजटया, सीतया, अन्याभिश्च राक्षसीभिः उक्तं सर्वं श्रोतुम् आरब्धवान्। तां देवतामिव नन्दने दीप्ताम् अवलोक्य, वानरः नानाविधान् विचारान् कर्तुम् आरब्धवान्। यां सहस्रशः, दशसहस्रशः च वानराः सर्वदिशः अन्वेष्टुम् उद्युक्ताः, सा मया दृष्टा। गूढचर्यया, शत्रुबलं परीक्ष्य, रहस्येन गच्छन्, अहम् एतत् सर्वम् अपश्यम्। राक्षसानां भेदं, नगरीं, राक्षसेन्द्रस्य च बलम्, अहम् अन्विक्ष्य। कथं अहम् अनन्तबलस्य दयालोः पत्नीं, पत्युद्योगिनीं, सान्त्वयेयम्? सा या पूर्णचन्द्रानना, या पूर्वं दुःखं न जानाति, या दुःखान्तं न पश्यति, तां सान्त्वयिष्यामि। यदि दुःखार्तां धर्मिष्ठां न सान्त्वयित्वा गच्छेयम्, मम गमनम् निन्द्यं स्यात्। यदि गच्छेयम्, सा जनकात्मजा रक्षा न पश्यन्ती, जीवितं त्यजेत्। यथा महाबाहुः पूर्णचन्द्राननः रामः सीतां सान्त्वयितुम् इच्छति, तथा अहम् अपि तद् इच्छामि। रात्रौ राक्षसीभिः उच्चारितं यत्, तद् असह्यं, किम् अहम् अत्र कर्तव्यं? यदि शेषरात्रौ न सान्त्वयेयं, सा निःसंशयं जीवितम् त्यजेत्। यदि रामः माम् पृच्छेत्—'किं सीता उक्तवती?'—किं अहम् उत्तरं दद्यां, यदि तया न सह भाषितम्? यदि शीघ्रं विना सीतावाक्येन गच्छेयम्, काकुत्स्थः क्रुद्धः माम् तेजसा दहेदिति।