सीता दुःखेन क्लिश्यमाना, तत्र अशोकवने स्थित्वा, स्वचित्ते विषादपरम्परया विवशा, स्वगतं इदं चिन्तयन्ती वदति—"सत्यं लोके जनाः यथाभिधीयन्ते तद्वदन्ति—'न हि पुण्यस्य अकालमरणं विद्यते' इति। अहं हि अत्यन्तं तिरस्कृता, हीना च, तथापि क्षणमपि जीवामि, इदं तु पुण्यस्य प्रभावः।" "नूनं मे हृदयं दृढं, यः सुखं विना, दुःखेन च पूर्णं, अद्य अपि सहस्रधा न भिद्यते, यथा गिरिशिखरं वज्राभिहतम्। नूनं मम किञ्चिदपि दोषं नास्ति, तथापि यः मां दृष्ट्वा अप्रियमिच्छति, तेन हन्तव्या। न च शक्नोमि तस्मै स्वचित्तं प्रकाशयितुं, यथा द्विजातिः अनदीक्षिताय मन्त्रं न ददाति।" "यतः लोकनाथः न आगच्छति, तस्मात् शीघ्रमेव राक्षसाधिपः मम अङ्गानि तीक्ष्णायुधैः निर्दयेन छित्त्वा, गर्भस्थस्य शल्यवेदना इव, मां पीडयिष्यति। दुःखिन्याः मम इयं पुनः पीडा, यतो द्वौ मासौ यावत् स आगमिष्यति। एषा रात्रिरिव राज्ञा दण्डनिश्चितस्य चौरस्य बन्धनगृहे स्थितस्य।" "हा राम! हा लक्ष्मण! हा सुमित्रे! हा राममाते! सह मम जनन्या! अहं दुर्भाग्या, महोदधौ निमग्ननौकायाः, भ्रमरवातेन नीतायाः इव, विनश्यामि। नूनं नरपतिसुतौ तौ, मृगरूपेण सत्त्वेन स्थितौ, मम हेतोः हतौ—सिंहयुगलमिव वज्राभिहतौ।" "नूनं कालः एव मृगरूपधारी, मां दुर्भाग्यां मोहयित्वा, माम् अज्ञाय तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ प्रेषितवती। हा राम! सत्यप्रतिज्ञ! दीर्घबाहो! पूर्णचन्द्रानन! सर्वभूतहिते रतः! त्वं न जानासि, यत् अहं राक्षसैः मृत्युदण्डिता।" "एषा त्वय्यन्यत्र अनन्यभक्तिः, एषा सहिष्णुता, एषा भूमिशय्या, एष धर्मनिष्ठा, मम पतिव्रता निष्फला जाता, यथा अकृतज्ञे दत्तः उपकारः। नूनं धर्माचरणं व्यर्थम्, पतिसंयुक्तव्रतमपि व्यर्थम्, यतो न त्वां पश्यामि—दीनां, वर्णहीनाम्, संयोगाशाभ्रष्टाम्।" "त्वं तु पित्रादेशं पूर्णत्वा, वनात् प्रतिनिवृत्तः, व्रतानि च पालितानि, निर्भयः सिद्धः च, विशाललोचनाभिः स्त्रीभिः सह रमिष्यसि। अहं तु, हा राम, त्वयि हृदयं समर्प्य, नाशे दीर्घकाले बद्धा, तपोव्रतानि व्यर्थानि कृत्वा, दुःखितं जीवितं त्यक्ष्यामि।" "किञ्चिदपि शीघ्रं विषेण वा तीक्ष्णेन शस्त्रेण वा जीवनं त्यक्तुं शक्नुयाम्, परन्तु राक्षसगृहिण्यां विषं वा शस्त्रं वा दातुं न कोऽपि अस्ति।" एवं दुःखेन संतप्यमाना, सीता अनेकप्रकारं विचारयन्ती, केशपाशं गृहीत्वा निश्चयमकरोत्—'अनेन केशपाशेन शीघ्रमेव यमलोकं यास्यामि' इति। सा सौम्या, शुभाङ्गी, रामं, लक्ष्मणं, स्वजनं च स्मरन्ती, तस्याः शरीरं मृदुलं, वृक्षस्य शाखां उपगम्य गृहीत्वा तस्थौ। तदा तस्याः, यः पुण्येन लब्धः, शुभलक्षणानि, यानि पूर्वं सिद्धैः अपि दृष्टानि, प्रादुर्भूता। तस्याः वामनेत्रं, दीर्घपक्ष्म, श्वेतविस्तीर्णकृष्णपरिवेष्टितं, मत्स्येन बाधितपद्ममिव, स्पन्दितुम् आरब्धम्। वामभुजः च, सुन्दरः, गोलङ्गूल्यः, प्रियविरहितः, सहसा कम्पितः। उरू च, स्थूलः, गजस्कन्धसदृशः, कम्पितः, रामस्य सन्निधिं सूचयन् इव। वस्त्रं च, सुवर्णवर्णं, लघ्वलिप्तरजः, तस्याः शरीरे स्रंसमानम् अभवत्। एवं शुभलक्षणैः, पूर्वदृष्टैः च, प्रेरिता, सा मनोज्ञभ्रूः, वातातपशोषितबीजमिव वर्षेण सञ्जीविता। तस्याः बिम्बफलसदृशौष्ठी, नेत्रभ्रूललाटकेशविन्यस्तमुखी, दीर्घपक्ष्मा, शुक्लदन्ता, राहुमुखान्मुक्तचन्द्रेण शोभते स्म। दुःखात् विमुक्ता, श्रमविनिर्मुक्ता, ज्वरशान्ता, हर्षेण चेतना जाग्रता, सा शशिप्रभया रात्रिरिव शोभाम् अवाप। एवमस्ति, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतसौन्दर्यकाण्डस्य एकत्रिंशत्तमोऽध्यायः। तत्र, हनूमानपि, धैर्यसम्पन्नः, त्रिजटया, सीतया, अन्याभिश्च राक्षसीभिः उक्तं सर्वं श्रुत्वा, तां देवतामिव नन्दने विराजमानां सीतां दृष्ट्वा, मनसि चिन्तयामास—'या सीता सर्वेषां वानराणां सहस्रशः दशसहस्रशश्च अन्वेषणीयैः सर्वदिशः अन्विष्टा, सा मया प्राप्ता।' 'राक्षसानां भेदः, नगरी, रावणबलं च, सर्वं रहस्यान्वेषणेन मया अवलोकितम्। कथं अस्य अपरिमेयस्य दयालोः सर्वभूतहितस्य भार्यां, पतिसंयोगकाङ्क्षिणीं, सान्त्वयिष्यामि?' 'या पूर्णचन्द्रानना, या दुःखं न जानाति, या दुःखान्तं न पश्यति, तां सान्त्वयिष्यामि। यदि अहं दुःखार्तां धर्मचारिणीं ताम् असान्त्व्य गच्छेयम्, तर्हि मम गमनम् दोषयुक्तं स्याद्। यदि अहं गच्छेयम्, सा जनकात्मजा, रक्षां न दृष्ट्वा, प्राणान् त्यजेत्।' 'यथा रामः बलवान्, पूर्णचन्द्राननः, युक्तः, सीतां सान्त्वयितुम् इच्छति, सः च तां द्रष्टुम् इच्छति। रात्रौ राक्षसीभिः यानि वाक्यानि उक्तानि, तानि असह्यानि; कथं खल्वहम् अस्मिन्काले कर्तव्यम्? यदि शेषरात्रौ न सान्त्वयेयं, न सन्देहः—सा प्राणान् त्यजेत्। यदि रामः मां पृच्छेत्—'किं सीता उक्तवती?'—कथं तस्याः सुकेश्या अनालाप्य प्रत्युत्तरं दास्यामि?" एवं सान्त्वनाय, रक्षाय, तस्याः दुःखहरणाय, हनूमान् मनसि निश्चयं कृत्वा, सीतां प्रतिपालयन् स्थितवान्।