हनुमान् तदा मनसा चिन्तयामास—अद्य वैदेह्याः कार्यसिद्धिः सन्निकृष्टा दृश्यते, राक्षसाधिपतेः विनाशश्च, राघवस्य च जयः सम्प्राप्तः। एष हि शुभः संप्रत्ययो यः तस्यै महद् रमणीयं च श्रुतम्, तथा च तस्याः विशालपद्मपत्रनयनयोः कम्पः दृश्यते। तस्याः दक्षिणभुजः सामान्यतः शान्तः, अद्य तु स्वयमेव किंचित् कम्पमानः, केवलं चैकः भुजः स्पन्दमानः। तस्याः उत्तमोरुः नवदन्तिनायककर्णप्रतीकाश्च, स कम्पमानः इव राघवस्य साक्षात् आगमनं सूचयति। शाखागतेषु विहङ्गः स्वनीडं प्रविश्य पुनः पुनः शुभानि प्रीतिकराणि शब्दानि कुर्वन्, तां प्रमोदयन् इव वदति। ततः सा लज्जिता युवती स्वपतिस्यानन्तरं जयस्य समीपगमनं ज्ञात्वा हृष्टा वचोऽब्रवीत्—यदि एतद् सत्यम्, तर्हि अहं ते शरणं गच्छेयम्। एवमुक्ते, श्रीमद्रामायणे सुन्दरकाण्डे अष्टाविंशः सर्गः श्रूयताम्। राक्षसाधिपतेः कठोरवचनानि श्रुत्वा, येन सा सीता पीडिता, सा सिंहेन वनान्ते गजकन्या इव भीता अभवत्। राक्षसीभिः परिवृता सा सीता, रावणस्य दारुणवाक्यैः त्रासिता, निर्जनवने एकाकिनी त्यक्ता कन्येव विलपन्ती स्थितवती। सत्यम्, लोके यदुच्यते—"न हि पुण्यात्मनां अकालमृत्युः"—तद् युक्तम्; यतोऽहं निर्दयैः वाक्यैः पीडिता, न चापि मरणमुपगता। नूनं मम हृदयम् अतिदृढम्, सुखविहीनम्, दुःखसमाकुलम्, यत् अद्य शतधा न विघटते वज्राहतशिखरवत्। नूनं मया किञ्चित् दोषो नास्ति, तथापि राक्षसाधिपतिना अप्रियदर्शना सती हन्तव्या; न चास्य स्वचित्तमावेदयितुं शक्या, यथा अनदीक्षिताय द्विजेन मन्त्रः न दीयते। यदा लोकनाथः न आगच्छति, तदा शीघ्रं राक्षसाधिपतिः मां तीक्ष्णायुधैः क्रूरं छित्त्वा यथोदरस्थस्य शल्यपीडनं, तथैव पीडयिष्यति। दुःखितायाः मे दुःखमिदं, यः द्वौ मासौ यावत् सः न आगमिष्यति; एषा रात्रिरिव राज्ञा दण्ड्यस्य चौरस्य बद्धस्य। हे राम! हे लक्ष्मण! हे सुमित्रे! हे राममाते! मम मातरि च सह! अहं दुर्भगा महानौका इव समुद्रे भ्रमरवातपातिता विनश्यामि। नूनं नरपतिसुतौ तौ, मृगरूपधारिणा मायया हतानि, इन्द्रवज्रहतानि सिंहयुगलवत्। नूनं काल एव मृगरूपधारी माम् मोहयित्वा, मया प्रमादात् तौ रामलक्ष्मणौ प्रेषितौ। हे राम, सत्यप्रतिज्ञ, दीर्घबाहो, पूर्णचन्द्रानन! सर्वभूतहिते रतः, त्वं न जानासि यत् अहं राक्षसैः मरणाय नियता। एषा त्वय्यन्यत्राननुरक्तिः, एषा क्षमा, एषा भूमिशयनता, एष धर्मनिष्ठा—मम पतिव्रतता व्यर्था जाता, यथा कृतज्ञेषु दत्तं सौहार्दम्। नूनं धर्माचरणमपि व्यर्थम्, एकपत्नीव्रतं च व्यर्थम्, यतोऽहं त्वां न पश्यामि—कृशा, वर्णहीना, संयोगाशाभ्रष्टा। त्वं पितुः वचः परिपूर्ण्य वनात् प्रत्यागतः, व्रतानि च पालितानि, निर्भयः सिद्धः च, स्त्रीभिः विशाललोचनाभिः रमिष्यसि। अहं तु, हे राम, त्वय्येव मनः स्थाप्य, दीर्घकालं विनाशे नियता, वृथा तपोव्रतानि कृत्वा, इदं दुर्भाग्यजीवितं त्यक्ष्यामि। शीघ्रं विषेण वा तीक्ष्णेन शस्त्रेण वा जीवितं त्यक्तुं शक्नुवामि, किन्तु राक्षसगृहे विषं वा शस्त्रं वा दातुं न कश्चित् अस्ति। दुःखेन पीडिता, नानाविधं विचिन्तयन्ती, सीता केशपाशं गृहीत्वा निश्चयमकरोत्—"अनेन केशपाशेन शीघ्रं यमलोकं गमिष्यामि।" सा कोमलाङ्गी तं वृक्षशाखां गत्वा गृहीत्वा, रामं लक्ष्मणं स्वबान्धवान् च चिन्तयन्ती स्थितवती। तदा तस्यै शुभानि बहूनि लक्षणानि, यानि पूर्वं सिद्धैः दृष्टानि, प्रादुर्भूतानि। श्रीमद्रामायणे सुन्दरकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः श्रूयताम्। सा तत्र प्राप्ता, दुःखिता, निर्दोषा, सुखरहिता, शोकाभिभूता, तस्यै शुभलक्षणानि प्रादुर्भूतानि, यथा भाग्यशालिनः पुरुषस्य। तस्याः सुश्रोण्याः वामनेत्रं दीर्घपक्ष्म, श्यामलविस्तीर्णश्वेतवृत्तम्, मत्स्याहतं रक्तपद्ममिव, कम्पितम्। तस्याः वामभुजः, सुभगः, पूर्णः, प्रियेन चिरकालं अलङ्कृतो न, सहसा कम्पमानः। तस्याः जघन्योरुश्च, गजाननकर्णप्रतिमः, कम्पमानः, इव रामस्य साक्षात् आगमनं सूचयन्। पुनः तस्याः कनकवर्णवस्त्रं, किञ्चित्पांसुलम्, शिखरस्थायाः शरीरात् अपसृतम्। एतेन शुभलक्षणैः, पूर्वदृष्टैः च, सा सुकेशी, वातातपशोषितबीजमिव वर्षेण पुनरुत्थिता, प्रबभौ। तस्याः बिम्बफलसदृशौष्ठं, नेत्रभ्रूकेशसमाकीर्णं वदनं, दीर्घपक्ष्म, शुक्लदन्तैः शोभितम्, राहुमुखान्मुक्तचन्द्रमिव, विराजते। शोकमुक्ता, श्रमविनिर्मुक्ता, तापशान्ता, हर्षोत्थितचेतना, सा शुभमुखी, उदितचन्द्रप्रकाशिता रात्रिरिव, शोभाम् अवाप। श्रीमद्रामायणे सुन्दरकाण्डे त्रिंशः सर्गः श्रूयताम्। हनुमानपि, साहसवान्, त्रिजटया, सीतया, अन्याभिश्च राक्षसीभिः उक्तानि सर्वाणि वचनानि ध्यानपूर्वकं शुश्राव। तां देवतामिव नन्दनवनस्थां विलोक्य, स वानरः नानाविधानि चिन्तयामास। या हि सर्वदिशः सहस्रशः वानरैः अन्वेषिता, सा अद्य मया दृष्टा। परस्परशत्रुबलं परीक्ष्य, गूढचार्येण, सर्वमिदं दृष्टम्।