कदाचित् अहं दृष्टवती, यथा कलिः कषायलेपनाङ्गी तम् बलिनं कुम्भकर्णं दक्षिणदिशं प्रति बलात् नयति स्म। तत्र रावणस्य सर्वे पुत्राः तैलाभिषिक्तमस्तकाः उपस्थिताः, दशग्रीवः वराहमारूढः, इन्द्रजित् शिशुमारमासीनः। कुम्भकर्णः उष्ट्रमारूढः दक्षिणदिशं गच्छति स्म; तत्रैकं विबीषणं श्वेतच्छत्रधरं अपश्यं। स श्वेतमाल्यवसनः, श्वेतगन्धलिप्तः, शङ्खदुन्दुभिनादैः, नृत्यगीतैश्च भूषितः आसीत्। दिव्ये चतुर्दन्ते गजे पर्वतसन्निभे मेघनिनादनिस्वने समारूढः स विबीषणः तत्र स्थितः। तं चत्वारः मन्त्रिणः आकाशमार्गेण सह आगताः। तत्र महती सभा समभवत्, या गीतवादित्रनिनादैः प्रतिशब्दिता, रक्तमाल्यवसनाः राक्षसाः रक्तपानं कुर्वन्ति स्म। तदा अहं दृष्टवती—लङ्का नगरी, अश्वरथगजसंयुक्ता, समुद्रे पतिता, भग्नशिखरद्वारतोरणा। स्वप्ने अहं लङ्कां दृष्टवती, या रावणरक्षिता, रामस्य शीघ्रदूतवानराग्निना दग्धा। तैलपानमत्ताः, हास्यमत्ताः, भस्मलिप्ताङ्ग्यः सर्वा लङ्कायां राक्षस्यः दृष्टाः। कुम्भकर्णाद्याः श्रेष्ठराक्षसाः रक्तवसनाः गवामयकर्दमे प्रविशन्ति स्म। अहं अवदं—गच्छत, स्वयमेव पश्यत; राघवः सीतां प्राप्स्यति, कोपपूर्णः सः यूयं राक्षसैः सह विनाशयिष्यति। स्वधर्मनिष्ठां, प्रियां, वनवासरतान् भार्यां कदापि न सहेत अपमानितुं वा त्रासयितुं वा। कठोरवचनपरित्यागः कर्तव्यः; केवलं मृदुवचनं वक्तव्यम्। वैदेहीं प्रार्थयामः—एषा मम रोचते। यस्य स्वप्नः एवं दृश्यते, स दुःखितोऽपि बहुसन्तापान् विमुच्य प्रियं प्राप्स्यति। यदि अपि सा तिरस्कृता, तस्यै प्रार्थना क्रियताम्, राक्षस्यः! किमधिकेन भाषणेन? राघवात् भीषणं भयम् आगतम् राक्षसेषु। जनकात्मजा मैथिली नम्रतया सुलभसन्तुष्टा; सा एव राक्षसीनाम् महाभयात् त्रातुम् समर्था। अयं विशाललोचना स्त्रीषु किञ्चिदपि दोषं न पश्यामि, नाङ्गेषु लघुतमं लक्षणमपि दृश्यते। केवलं छायायामल्पदोषं सन्देहे; दुःखं प्राप्ता एषा देवी, या आकाशमार्गेण आगता, यद्यपि दुःखाय न योग्येति। पश्यामि—वैदेह्याः कार्यसिद्धिः समीपे, राक्षसपतिनाशः च, राघवस्य जयश्च। एष एव शुभलक्षणम्—एवं महदिष्टं श्रुत्वा, तस्याः विशालपद्मपत्रलोचनयोः कम्पो दृश्यते। वैदेह्याः दक्षिणबाहुः शान्तः अपि, हेतुविना मन्दं कम्पते, केवलं एकः बाहुः कम्पते। उत्तमं वामोरुं तरुणदन्तिनः सूण्डासमानं कम्पमानं पश्यामि, यथा राघवः पुरतः स्थित इति सूचयति। पक्षी च शाखामध्ये नीडं प्रविश्य, पुनः पुनः शुभानि प्रीतिदायकानि शब्दानि उच्चारयति, यथा तां प्रमोदेन प्रेरयन्। तदा सा लज्जिता युवती, पतिसम्प्राप्त्याशया प्रमुदिता, अवदत्—"यदि एतत् सत्यम्, तर्हि अहं ते शरणं भवेयम्।" इदानीं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे अष्टाविंशः सर्गः श्रूयताम्। राक्षसाधिपतेः वचनानि श्रुत्वा—रावणस्य तानि कठोराणि वचनानि, या तस्याः दुःखजनकानि—सीता भयाकुला बभूव, यथा गजपतिदुहिता वनान्ते सिंहेन आपीडिता। राक्षसीभिः परिवृता सा भीरा सीता, रावणवचनेन तर्जिता, अनाथा युवतीव शून्ये अरण्ये विललाप। सत्यमेव लोके जनाः वदन्ति—"धर्मात्मनां अकालमृत्युः नास्ति" इति; अहम् अपि, यद्यपि अत्यन्तं अपमानिता, तदपि क्षणमपि जीवामि। नूनं मम हृदयं दृढम् एव, सुखविहीनं, दुःखसम्पूर्णं; अद्यापि तद् सहस्रधा न भिद्यते, यथा वज्राहतं पर्वतशिखरम्। नूनं मम किञ्चित् अपि दोषो नास्ति, तदपि यस्य दृष्ट्याऽप्रियाऽस्मि, तेन मारणीयास्मि। न च शक्नोमि तस्मै स्वभावं प्रकाशयितुम्, यथा द्विजः अनदीक्षिताय मन्त्रं न ददाति। यदा लोकनाथः न आगच्छति, तदा राक्षसाधिपः शीघ्रं मम अङ्गानि तीक्ष्णशस्त्रैः छित्वा हिंसिष्यति, यथा गर्भस्थस्य शल्यदुःखम्। दुःखस्य दुःखम्—द्वौ मासौ यावत् न आगच्छति; यथा बद्धस्य चौरस्य राजदण्डस्य प्रतीक्षायां रात्रिः। हा राम! हा लक्ष्मण! हा सुमित्रे! हा राममाते! सह मातृभिः स्वाभाग्यहीना अहं महोदधौ नष्टनौका इव, मोहवातेन नीयमाना, विनश्यामि। नूनं नरपतिसुतौ तौ, मृगरूपधारिणा बलात् निहतौ, मम हेतोः—सिंहयुग्ममिव वज्रहता। कालः एव मृगरूपेण माम् मोहयित्वा, दुर्भगा माम्, तौ रामलक्ष्मणौ भ्रातरौ दूरं प्रेषयत्। हा राम! प्रतिज्ञापालक! दीर्घबाहो! पूर्णचन्द्रानन! प्रजाहितप्रिय! त्वं न जानासि यत् अहं राक्षसैः वधार्हा अभवम्। एषा पतिसंनिष्ठा, एषा क्षमा, एषा भूमिशयनता, एष धर्मपालना—मम पतिव्रतता निष्फला जाता, यथा कृतज्ञेषु दयालुत्वम्। नूनं व्यर्थो धर्माचरणः, व्यर्था पतिसंनिष्ठा प्रतिज्ञा, यतो न पश्यामि त्वाम्—कृशां, वर्णहीनां, संयोगाशाभग्नां। त्वं पितुः शासनं सम्यक् पाल्य, वनात् प्रत्यागतः, प्रतिज्ञां पूरयित्वा, निर्भयः सिद्धः च, स्त्रीषु विशाललोचनासु रमिष्यसि इति मन्ये। एवं तत्र तत्र स्वप्नलक्षणैः, दुःखोपगतेन मनसा, सीता रावणस्य दारुणवचनैः सन्तप्ता, राक्षसीभिः परिवृता, दुःखसागरमग्नेव, रामं लक्ष्मणं च स्मरन्ती, विरहवेदनया विललाप।