हनुमान् दक्षिणदिशं प्रति प्रस्थितः, तत्र कीचकैः पूर्णे सरसि प्रविष्टवान्। तत्र रक्तवस्त्रधारिणी स्त्री रावणं दशग्रीवं ग्रीवायां बद्ध्वा दृष्टा। काली, यः तनुं कीचकैः लिप्तवती, तं दक्षिणदिशं प्रति बलात् आकृष्टवती। तत्र कुम्भकर्णं महाबलिनं अपि दृष्टवान्। रावणस्य सर्वे पुत्राः, तैलमर्दनं कृत्वा, उपस्थिताः। दशग्रीवः वराहे समारूढः, इन्द्रजित् शिशुमारे समारूढः। कुम्भकर्णः उष्ट्रे समारूढः दक्षिणदिशं प्रति गतः। तत्र एकः विभीषणः श्वेतच्छत्रधारी दृष्टः। सः श्वेतमाल्यवस्त्रधारी, श्वेतगन्धलिप्तः, शंखध्वनिसम accompanied by नृत्यगीतैः अलंकारितः। दिव्ये गजः, चतुर्दन्ते, पर्वताकारः, वज्रनिनादसम्बद्धः, तत्र विभीषणः समारूढः। तं चत्वारः मन्त्रिणः आकाशमार्गेण आगताः। तत्र महती सभा संजातः, गीतवाद्यनिनादितः, राक्षसाः रक्तमाल्यवस्त्रधारिणः रक्तपानं कुर्वन्ति। लङ्का नगरी अश्वैः, रथैः, गजैः सहितः, समुद्रं पतिता, गोपुरद्वारभङ्गा दृष्टा। स्वप्ने लङ्कां रावणरक्षितां दृष्टवान्, रामस्य दूतः कपिः तां दग्धवान्। लङ्कायां सर्वाः राक्षसीः तैलपानं कृत्वा, प्रमत्ताः, हास्यनिनादेन अश्वलिप्ताः दृष्टाः। कुम्भकर्णाद्यः राक्षसश्रेष्ठाः रक्तवस्त्रधारणं कृत्वा गोमयसरसि प्रविष्टाः। "गच्छत, स्वयम् पश्यत—राघवः सीतां प्राप्तुं समरः। सः कोपपूर्णः राक्षसैः सह वधं करिष्यति।" सः स्वप्रिया, वनवासपरायणा पत्नी, तिरस्कारं वा उपसर्गं सहनं न करिष्यति। "तिक्तवचनपर्याप्तम्, सौम्यं वचनं वदतु। वैदेहीं प्रार्थयामः—एतद् मम रोचते।" यस्य स्वप्नः एवं दृश्यते, दुःखिता अपि, सा बहुधुःखात् मुक्त्वा प्रियं प्राप्तुं शक्नोति। अपमानिता अपि, प्रार्थयन्तु राक्षसीः—वृथा वार्तालापः। राघवात् भीषणभीः राक्षसाः प्राप्ताः। मैथिली, जनकनन्दिनी, नम्रतया सुलभसन्तोषा; सा राक्षसीः महाभयात् रक्षयितुं पर्याप्ता। अयं विशालाक्षी स्त्री, किञ्चिद् दोषः न दृश्यते, अङ्गेषु लघुतमः चिह्नं नास्ति। केवलं छायायां किञ्चिद् दोषः सन्देहः; दुःखं एषा देवी, आकाशमार्गेण आगता, अर्हति न दुःखम्। वैदेह्याः कार्यसिद्धिः समीपं दृश्यते, राक्षसाधिपस्य विनाशः, राघवस्य जयः च। एषः शुभशकुनः—एवं महद् प्रियं श्रुत्वा, तस्याः विशालं पद्मपत्राक्षं कम्पितं दृश्यते। तस्याः दक्षिणबाहुः, शान्तः अपि, अकारणं कम्पितः, केवलं एकः बाहुः वैदेह्याः कम्पितः। उत्तमं वामं जघनं, तरुणगजदन्तसदृशम्, कम्पितं, इव राघवः पुरतः स्थितः। पक्षी शाखासु स्थितं, कुड्ये प्रविष्टं, पुनः पुनः शुभं हर्षजनकं वचनं उच्चारयति, इव प्रमुदितः पुनः पुनः प्रेरयति। तदा सा लज्जिता युवती, पतिविजयस्य आगमेन हृष्टा, उवाच—"यदि एतत् सत्यम्, तर्हि अहं तव शरणं भूयासम्।" इदानीं वाल्मीकि-रामायणस्य सुन्दरकाण्डे अष्टाविंशः सर्गः श्रूयताम्। राक्षसाधिपस्य वचनं श्रुत्वा, रावणस्य तिक्तवचनं, सा सीता दुःखिता, भयेन आक्रान्ता, यथा गजराजकन्या सिंहेन अरण्यसमीपे आक्रान्ता। राक्षसीभिः परिवृता सा भीता सीता, रावणस्य तिक्तवचनैः भीषिता, शून्ये वनान्तरे त्यक्ता कन्या इव विलपन्ती। सत्यम्, लोकवचनं युक्तम्—"साधूनाम् अकालमृत्युः नास्ति।" यद्यपि अहं तिक्तवाचैः अपमानिता, अर्हति न दुःखम्, तत् क्षणमपि जीवामि। निश्चितं, मम हृदयम् दृढम्, सुखविहीनम्, बहुदुःखपूर्णम्, यद् अद्य वज्राघातेन शैलशिखरस्य इव शतधा न भिद्यते। नूनं मम दोषः नास्ति, तथापि तेन अप्रियदर्शिना वधं कर्तुं निश्चितम्। स्वभावं तस्य प्रति प्रकाशयितुं न समर्था, यथा द्विजः अनदीक्षिताय मन्त्रं न ददाति। यदा लोकनाथः न आगच्छति, तदा राक्षसाधिपः शीघ्रं तीक्ष्णशस्त्रैः मम अङ्गानि छिन्तयिष्यति, गर्भस्थस्य शल्यदुःखवत्। दुःखस्य दुःखम्, द्वौ मासौ यावत् आगमनम्, यथा बन्धनस्थस्य चौरस्य रात्रिः राजन्यवधस्य प्रतीक्षायाम्। "राम! लक्ष्मण! सुमित्रा! राममाता, मम माता च! अहम् दुर्भागिनी, महोदधौ गृहीतनाववत्, चञ्चलवायौ नश्यामि। निश्चितम्, नराधिपस्य द्वौ पुत्रौ, मृगस्वरूपेण शक्त्या स्थितौ, मम निमित्तम् हतौ—यथा द्वौ सिंहौ वज्राघातेन पतितौ। निश्चितम्, कालः स्वयम् मृगस्वरूपेण मां मोहयन्, यदा अहं मूढा तौ रामं लक्ष्मणं च विसृज्य।" "राम, सत्यव्रतधारिन्, दीर्घबाहो! पूर्णचन्द्रमुख! सर्वजीवहितकर! त्वं न जानासि यत् अहं राक्षसैः मृत्युदण्डिता।" "एषा एकपत्नीव्रतसिद्धिः, एषा सहनशीलता, एषा भूमिशय्या, एषा धर्मपालनम्—मम पत्न्याः निष्ठा वृथा जातम्, यथा कृतज्ञेषु दया।" "नूनं धर्माचरणं वृथा, एकपत्नीव्रतं व्यर्थम्, यत् त्वां न पश्यामि—क्षीणा, वर्णहीना, संयोगाभिलाषविहीना।" एवं सीता दुःखिता, राक्षसीभिः परिवृता, रावणस्य तिक्तवचनैः भीषिता, रामं स्मरन्ती, दुःखेन विलपन्ती।