रावणः तु तेन घोरमलिनमपकर्ष्यं दुःसहं तमो यमसदृशं मलपङ्कपूर्णं प्रविश्य तत्र शीघ्रं निमग्नः। तदा दक्षिणदिशं प्रति प्रस्थितः सः पङ्कपूर्णे सरसि प्रविष्टः। तत्र रक्ताम्बरधारिण्या स्त्रिया दशग्रीवः ग्रीवायां बद्धः। सा काली पङ्कलेपनाङ्गी तम् दक्षिणदिशं प्रति बलात् अकरोत्। तत्र अहम् अपि महाबलिनं कुम्भकर्णं दृष्टवान्। रावणस्य सर्वे पुत्राः तैलाभिषिक्तशिरसः तत्र सन्निहिताः। दशग्रीवः वराहे आरूढः, इन्द्रजित् शिशुमारे समारूढः। कुम्भकर्णः उष्ट्रे समारूढः दक्षिणदिशं प्रति प्रस्थितः। तत्र अहम् एकमात्रं विभीषणं श्वेतच्छत्रधारिणं दृष्टवान्। सः श्वेतमाल्यवस्त्रधारी श्वेतगन्धानुलेपनः शङ्खदुन्दुभिनिनादैः नृत्यगीतैश्च भूषितः। दिव्ये गजे चतुर्दन्ते गिरिसन्निभे गर्जितघननिःस्वने समारूढः विभीषणः तत्र उपविष्टः। तं चत्वारः मन्त्रिणः आकाशमार्गेण अन्वयुः। तत्र महान् समवायः जातः, गीतवाद्यनिनादितः, रक्तमाल्यरक्ताम्बरधारिणः राक्षसाः रुधिरपानं कुर्वन्ति। शोभनापि सा लङ्का, अश्वरत्नयानगजसमाकीर्णा, सागरपतिता दृष्टा, तस्याः शिखरगोपुर्वाराः भग्नाः। अहम् अपि स्वप्ने लङ्काम् अद्राक्षम्, रावणरक्षितां, रामदूतहनूमता दग्धां। तत्र लङ्कायां राक्षस्यः तैलपानेन प्रमत्ताः, हास्येन च गर्जन्त्यः, भस्मरूक्षाः दृष्टाः। कुम्भकर्णाद्याः प्रमुखराक्षसाः रक्ताम्बराणि गृहित्वा गोमयकर्दमे प्रविष्टाः। अहो, गच्छन्तु, स्वयम् पश्यन्तु—राघवः सीतां प्राप्स्यति; सः क्रोधसमाविष्टः राक्षसैः सह यूयं विनाश्यध्वम्। सः प्रियतमा धर्मपत्न्युपेक्षां वा भीषणां वा न सहिष्यते। पर्याप्तं कटुवचनैः; मृदु वचनमेव भाष्यताम्; वैदेह्याः प्रार्थना क्रियताम्—एवमेव मम रोचते। यस्य स्वप्नः एवं दृश्यते दुःखस्य, सा बहुभिः दुःखैः विमुक्त्वा प्रियतमं प्राप्स्यति। यदि अपि सा तिरस्कारिता, तस्याः प्रार्थना क्रियतां राक्षस्यः—किं बहुना? राघवात् भीषणं भयम् आगतम्। मैथिली जनकात्मजा सुलभेन दाक्षिण्येन तुष्यति; सा एव राक्षसीनां महाभयात् त्रात्री। अपि च, अस्याः विशाललोचनायाः न किञ्चिदपि दोषलक्षणं पश्यामि, नापि किञ्चित् अङ्गेषु। केवलं छायायाम् अल्पदोषमवगच्छामि; सा दुःखिता देवता, या आकाशमार्गेण आगता, अयोग्या दुःखस्य। अहं पश्यामि—वैदेह्याः कार्यसिद्धिर् समीपे, राक्षसेन्द्रविनाशश्च, राघवस्य च विजयः। एषः शुभलक्षणम्—एवं महद् प्रियं श्रुत्वा, तस्याः विशालपद्मपत्राक्ष्याः नेत्रे कम्पमानं दृश्येते। अस्याः दक्षिणभुजः सामान्यतः स्थिरः, अद्य तु हेतुविना सान्द्रं कम्पते, केवलं एकः भुजः वैदेह्याः कम्पमानः। अस्याः उत्तमं वामोरुं तरुणदन्तिनः शुण्डासदृशं कम्पते, यथा राघवः पुरतः स्थितः इति सूचयन्। पक्षी च शाखान्तरस्थं नीडं प्रविश्य शुभान्यनुकूलानि वचनानि पुनः पुनः उच्चारयति, यथानन्देन प्रेरयन्। तदा सा लज्जिता युवती, पतिसम्प्राप्तिविजयेन हृष्टा, उवाच—"यद्येतद् सत्यं, तव शरणं मे भवतु।" इति। इति श्रीमद्वाल्मीकीये रामायणे सुन्दरकाण्डे अष्टाविंशः सर्गः आरभ्यते। ततः राक्षसेन्द्रस्य तानि कठोरवचनानि श्रुत्वा, येन सा पीडिता, सीता भयेन आक्रान्ता बभूव, यथा गजपतिदुहिता सिंहेन कान्तारसीम्नि अभिहता। राक्षसीभिः परिवृता, सा भीता सीता रावणवाक्यैः कठोरैः ताडिता, कान्तारमध्ये एकाकिनी त्यक्तकन्येव विललाप। सत्यम् लोके यदुक्तम्—"नास्ति अकाले मृत्युः साधूनाम्"—इति; एतादृशं दुर्वचनाभिः अपि अहं क्षणमपि जीवामि, यद्यप्यहम् अयोग्या। नूनं दृढं हृदयं मम, सुखरहितं दुःखसमाकुलं, यत् अद्य अपि सहस्रधा न विदार्यते, यथा गिरिशिखरं वज्राहतं। नूनं न मम दोषः अत्र, तत्रापि मया अप्रियदर्शिना तेन हन्तव्या; न च शक्नोमि स्वचित्तं तस्मै प्रकाशयितुं, यथा द्विजः अनदीक्षिताय मन्त्रं न ददाति। यतः लोकनाथः न आगच्छति, नूनं शीघ्रं राक्षसेन्द्रः मां तीक्ष्णायुधैः क्रूरं छित्त्वा हन्ता, यथा गर्भस्थस्य कंटकवेदनां। एषः दुःखस्य दुःखम्, यत् द्वौ मासौ अतीतौ; यथा बध्यस्य चौरस्य रात्रिराज्ञया वधाय नियोजिता। हे राम! हे लक्ष्मण! हे सुमित्रे! हे राममाते! मम जननी च! अहं दुर्भगा महोर्मिवेगवातेन नष्टनौका इव विनश्यामि। नूनं नरपतिसुतौ तौ मृगवपुषा स्वशक्त्या धारयित्वा, मम हेतोः हतौ, तौ सिंहसमौ वज्राहतौ। नूनं कालः एव मृगरूपं विधाय मां दुर्भगां मोहयित्वा, तौ रामलक्ष्मणौ भ्रातरौ प्रेषयित्वा, मम विनाशाय। हे राम, सत्यप्रतिज्ञ दीर्घबाहो! पूर्णचन्द्रानन! प्राणिनां हितकारी प्रियतम! त्वं न जानासि यत् अहं राक्षसैः वधार्हा कृतास्मि। एषा पतिस्थिता, एषा क्षमा, एषा भूमिशय्या, एष धर्मनिष्ठा—एषा मम पतिव्रता वृत्तिः निष्फला जाता, यथा कृतं गुणिनां कृतघ्नेषु। एवं सा जनकात्मजा दुःखार्ता, राक्षसैर् अभिभूता, रामलक्ष्मणयोः चिन्तया विललाप।