काकुत्स्थः स्वयम् सीतया सह शुभ्रवर्णैः अष्टभिः ऋषभैः युक्तेन रथेन अत्र आगतः। स शुभ्रमाल्यवस्त्रधारी लक्ष्मणेन सह आगतः, ततः अन्यत्र अहम् रामं सत्यपराक्रमं अपश्यम्। महाबलः सः भ्राता लक्ष्मणेन सीतया च सह दिव्यं पुष्पकं विमानं आरूढः, सवितृसमानप्रभः बभौ। उत्तरतिशां प्रति विलोक्य सः पुरुषश्रेष्ठः प्रस्थितः; एवं स्वप्ने अहम् विष्णुपराक्रमं रामं अपश्यम्। भ्राता लक्ष्मणेन भार्यया च सीतया सह तं अपश्यम्; न हि सः महातेजाः रामः देवैः वा दानवैः वा विजेतुं शक्यः। न च राक्षसैः अन्यैः वा, यथा दुष्टैः स्वर्गः न प्राप्यते; अहम् रावणं ददर्श, मुण्डितशिरसं तैलाभ्यक्तं च। रक्तवस्त्रधारी मदोन्मत्तः, सुरापानपरायणः, करवीरमाल्यभूषितः; अद्य रावणः पुष्पकात् भूमौ पतितः। स्त्रीणा द्वारा आकृष्यमाणः, मुण्डितशिरा, कृष्णवस्त्रधारी, पुनः अहम् तम् अपश्यम्; गर्दभैर्युक्ते रथे, रक्तमाल्यलेपनसंपृक्तः। तैलपानपरायणः, हसन्, नृत्यन्, विमूढचित्तेन्द्रियः, शीघ्रं दक्षिणदिशं प्रति गर्दभारूढः ययौ। पुनः अहम् राक्षसेन्द्रं रावणं अपश्यम्, सः मूर्ध्ना भूमौ पतितः, गर्दभात् भीतः सम्मूढः च। सः घोरं दुर्गन्धं असह्यं तमः प्रविष्टः, नरकसदृशं, मलमज्जसंपूर्णं, तत्र रावणः शीघ्रं निमग्नः। दक्षिणदिकं प्रति गत्वा, सः पङ्कपूर्णे सरसि प्रविष्टः; रक्तवस्त्रधारिण्या स्त्रिया दशग्रीवः रावणः ग्रीवायाम् बद्धः। काली, कर्दमलेपनकायाः, तम् दक्षिणदिशं प्रति चकार; तत्र अहम् महाबलिनं कुम्भकर्णं अपश्यम्। रावणस्य सर्वे पुत्राः तैलाभ्यक्तशिरसः तत्र सन्ति; दशग्रीवः वराहारूढः, इन्द्रजित् शिशुमारारूढः। कुम्भकर्णः उष्ट्रारूढः दक्षिणां दिशं प्रति ययौ; तत्र अहम् एकं विभीषणं श्वेतच्छत्रधारिणं अपश्यम्। सः श्वेतमाल्यवस्त्रधारी, श्वेतगन्धलेपितः, शङ्खदुन्दुभिनिनादैः नृत्यगीतैः च भूषितः। दिव्यं चतुर्दन्तं नगसदृशं गजराजं आरूढः, मेघगर्जननिनादेन सः तत्र उपविष्टः। चतुर्भिः मन्त्रिभिः सह, आकाशमार्गेण आगतः। महती सभा संजाताः, गीतवाद्यनिनादयुक्ता, राक्षसाः रक्तमाल्यवस्त्रधारिणः असृक्पानपरायणाः। लङ्का पुरी, अश्वरत्नरथगजसमृद्धा, समुद्रे पतिता, प्राकारतोरणविनष्टा दृष्टा। अहम् स्वप्ने लङ्कां अपश्यम्, रावणरक्षितां, रामदूतवानरस्य दग्धां। तैलपानपरायणाः, मदोन्मत्ताः, प्रहसन्त्यः, सर्वाः लङ्कायां राक्षस्यः, भस्मकर्दमसंयुक्ताः दृष्टाः। कुम्भकर्णादयः प्रमुखराक्षसाः रक्तवस्त्रधारिणः, गोमयं सरः प्रविष्टाः। गच्छत, स्वयम् पश्यत—राघवः सीतां प्राप्स्यति; सः कोपपूर्णः राक्षसैः सह भवन्तं विनाशयिष्यति। सः न स्वप्रियायाः, वनवासरतेः, पतिव्रतायाः, अवमानं वा उपसर्गं वा सहिष्यते। पर्याप्तं कठोरवचनम्; सौम्यं वचनमेव वक्तव्यम्। वैदेहीं प्रार्थयाम—एषा मम प्रीतिरेव। यस्य स्वप्नः एवं दृश्यते, दुःखिता सा बहुभिः दुःखैः विमुक्ता, प्रियतमा च सम्प्राप्स्यति। यदि अपि सा अपमानिता, प्रार्थयध्वं राक्षस्यः—किम् अधिकेन भाषणेन? राघवात् भीषणं भयम् राक्षसांश्च प्राप्तम्। मैथिली जनकात्मजा सुलभसंतोषा दैन्येन; सा एव राक्षसीनां महद्भयात् त्रातुं समर्था। अस्या विशाललोचना स्त्रियाः कञ्चिदपि दोषं न पश्यामि, नाङ्गेषु लघुतमं चिह्नम् अपि। केवलं छायायाम् लघुदोषमहम् मन्ये; दुःखं प्राप्तवत्याः अस्याः देव्या आकाशमार्गेण आगत्यापि, तदनर्हायाः। द्रष्टुं शक्यते—वैदेह्याः कार्यसिद्धिः समीपे, राक्षसेन्द्रविनाशः राघवस्य च जयः। एषः हि सः शुभः शकुनः—एवं महद् प्रियं श्रुतम्; अस्याः विशालपद्मपत्रलोचनयोः स्पन्दनं दृश्यते। अस्याः दक्षिणभुजः सामान्यतः स्थिरः, किं तु अद्य स्वयं किंचित् कम्पते, केवलं एकः भुजः वैदेह्याः कम्पमानः। अस्याः उत्तमं वामोरुं, नवदन्तिकर्णसदृशं, कम्पते, यथा राघवः पुरतः स्थितः इति सूचयति। शाखान्तरनिविष्टः पक्षी पुनःपुनः शुभानि, हर्षजनकानि वचनानि उच्चारयति, यथा पुनःपुनः प्रेरयन् इव। तदा सा लज्जिता युवती, पतिसंनिध्यस्य विजयस्य च आनन्देन, उवाच—“यदि एषः सत्यः, तर्हि अहम् ते शरण्याः भूयासम्।” इति। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे अष्टाविंशः सर्गः श्रोतव्यः। राक्षसराजस्य तानि कठोरवचनानि, रावणस्य तानि वचनानि, यानि सीतां दुःखितां कृतवन्ति, श्रुत्वा, सा सीता भयेन आक्रान्ता अभवत्, यथा गजपतिदुहितरः वनान्ते सिंहेन पीडिता। राक्षसीभिः परिवृता सा भीता सीता, रावणस्य तैः कठोरैः वाक्यैः ताडिता, निर्जने वनान्तरे एकया कन्यया त्यक्तया इव विललाप।