लङ्का नगरी, यत्र पूर्वं शुभोत्सवैर् उल्लासिता राक्षसैः च पूर्णा आसीत्, अधुना पतिहीनायाः स्त्रियाः सदृशी भविष्यति। नूनं शीघ्रं अहं सर्वगृहेषु शोकातुराणां राक्षसीनां विलापनं श्रोष्यामि। लङ्का तमसावृताः, दीप्तिः नष्टा, प्रमुखा राक्षसाः हताः, रामस्य शरैः दग्धा भविष्यति। यदि स वीरः रामः रक्तनेत्रः जान्यात् यत्र अहं राक्षसगृहे वसामि, तर्हि स निश्चितं मां उद्धरिष्यति। किंतु क्रूरः, अधमः रावणः यः कालः मम निमित्तं निश्चितः, स अधुना प्राप्तः। स दुष्टः यः मृत्युः मम हेतुना निश्चितः, स अधुना समीपः; ते निशाचराः अधर्मज्ञाः। महद् अनर्थं अधर्मात् उत्पन्नं भविष्यति; ये मांसभक्षः राक्षसाः, ते धर्मं न जानन्ति। नूनं राक्षसः मां प्रातःभोजनाय नियोजयिष्यति; कथं अहं प्रियदर्शनविहीना तिष्ठेयम्? शोकार्ता, रामं रक्तनेत्रं न पश्यन्ती, शीघ्रं वैवस्वतं देवम् पतिहीनां पश्यामि। यदि रामः भरताग्रजः न जानाति यत् अहं जीवामि, तर्हि अपि च रामः लक्ष्मणः च जानन्ति, ते मम अन्वेषणं न करिष्यन्ति। नूनं मम शोकात् स वीरः लक्ष्मणाग्रजः भूमौ देहं त्यक्त्वा दिव्यलोकं गतः। धन्याः देवाः, गन्धर्वाः, सिद्धाः, महर्षयः ये मम वीरं रामं पद्मनेत्रं पश्यन्ति। अथवा तस्मिन् बुद्धिमति धर्मज्ञे नरेन्द्रे रामे मम पत्नीत्वं न किञ्चित् अर्थं अस्ति। दृश्ये हर्षः, अदृश्ये मित्रता नास्ति; कृतघ्नाः नाशयन्ति, रामः न नाशयेत्। किं गुणहीना अहम्, अथवा मम भाग्यनाशः, यत् अहं सीता उत्तमयोग्या, श्रीरामात् वियुक्ता अस्मि? उत्तमात्मनः रामस्य वियोगात् जीवितं मम मृत्युः श्रेयः; स निःक्लेशाचारः, वीरः, शत्रुसूदनः। अथवा तौ नरश्रेष्ठौ भ्रातरौ आयुधानि निक्षिप्य, वनं गत्वा, मूलफलैः जीवन्तौ, वनानि विचरन्तौ। अथवा रामः लक्ष्मणः च वीरौ दुष्टेन रावणेन कपटेन हतौ। एवं समये अहं सर्वथा मृत्युम् इच्छामि; तथापि मृत्युः मम निमित्तं न आगच्छति, यः मम महाशोकात् विमोचयेत्। धन्याः महात्मनः, सत्यप्रतिष्ठिताः ऋषयः, आत्मवशाः, महाभाग्यवन्तः, येषां न प्रियं न अप्रियं। प्रियात् शोकः जायते, अप्रियात् अपि महत् दुःखं; महात्मनः तेन न स्पृशन्ति, तेषां नमः। एवं आत्मज्ञेन रामेण परित्यक्ता अहं, पापरावणवशगता, जीवितं त्यजामि। शृणु अधुना वाल्मीकि-रामायणे सुन्दरकाण्डे सप्तविंशतितमं सर्गम्। सीतायाः वचनानि श्रुत्वा, राक्षसीन्यः क्रोधमत्ताः, काःचित् शीघ्रं दुष्टस्य रावणस्य समीपं गत्वा निवेदयाम्। ततः राक्षसीन्यः भीषणरूपाः सीताम् उपसृत्य, पुनः दुष्टबुद्ध्या, तस्याः प्रति कठोराणि वचनानि ऊचुः। अद्य, अयोग्या सीते, दुष्टनिश्चयेन, राक्षसीन्यः तव मांसं यथेष्टं खादिष्यन्ति। सीता राक्षसीभिः क्रूराभिः तादृशं उपद्रुतां दृष्ट्वा, वृद्धा राक्षसी त्रिजटा, जागृतबुद्धिः, वचनम् अब्रवीत्। "स्वं मांसं खादत, क्रूराः; सीतां जनकात्मजां, दशरथस्नुषां, न खादिष्यथ। अद्य अहं भीषणं रोमाञ्चजनकं स्वप्नं दृष्टवती, यः राक्षसविनाशं, तस्याः पतिसुखं च सूचयति।" एवं त्रिजटया उक्ताः, राक्षसीन्यः क्रोधमत्ताः, भयाकुलाः, त्रिजटायै वाक्यं ऊचुः— "यः स्वप्नः त्वया दृष्टः, स कथय।" राक्षसीमुखात् उक्तं श्रुत्वा, त्रिजटा समये स्वप्नं कथयितुं आरब्धवती— "दिव्यम् दन्तपलङ्कम् आकाशे गच्छन्तं दृष्टवती।" "राघवः श्वेतमाल्यवस्त्रधारी, लक्ष्मणेन सह, सहस्राश्वयुक्तम् आरोहति।" "अद्य स्वप्ने अहं सीतां श्वेतवस्त्रधारिणीं, समुद्रपरिवृतं श्वेतपर्वते स्थितां दृष्टवती।" "सीता रामेन सह, सूर्येण दीप्तिः यथा, संयुक्ता; पुनः राघवः चतुर्दन्तमहागजः दृष्टः।" "समारूढः, पर्वतसन्निभः, लक्ष्मणेन सह, दीप्तिमान् आसीत्; तौ द्वौ स्वदीप्त्या सूर्यवत् दीप्तौ।" "श्वेतमाल्यवस्त्रधारी, जनक्याः समीपं आगच्छताम्; पर्वतशिखरे, आकाशस्थितगजस्य पुरतः—" "जनकी, पतिसंयुक्ता, तस्याः स्कन्धे विश्रान्ता; ततो पतिलङ्कात् उत्पत्य, पद्मनेत्रा—" "चन्द्रसूर्ययोः मुखं हस्ताभ्यां प्रक्षालयन्ती; तौ राजकुमारौ सह, उत्तमगजः, विशालनेत्रा सीता लङ्कायाः उपरि स्थितः।" "काकुत्स्थः स्वपत्नी सीतया सह, अष्टशुक्लवृषयुक्तरथेन, अत्र आगतः।