महर्षिः वाल्मीकिः, प्रियस्वरेण क्रौञ्चेन विना कारणं हतं दृष्ट्वा, तस्य पत्न्याः दुःखेन पुनः शोकमग्नः सन् तां प्रति श्लोकं विलपन् गायति स्म। तस्य पुनः प्रविष्टचित्तस्य शोकसंविग्नस्य ब्रह्मा प्रसन्नः स्मयमानः तमृषिं जगाद—“यथा रचितोऽयं श्लोकस्तथा तिष्ठतु; अत्र विचारस्य न आवश्यकता। ममैव इच्छया, महर्षे, एषा सरस्वती त्वयि प्रवृत्ता। त्वं लोकाय धर्मज्ञस्य रामस्य कथां समग्रां विरचय। यथानारदात्त्वया श्रुतं, तस्य धीमतः रहस्यं च प्रकाशं च सर्वं यथावत् आख्याहि। रामस्य सौमित्रिणः सर्वेषां राक्षसानां वैदेह्याश्च यद्वृत्तं गूढं वा प्रकाशं वा, तत्सर्वं त्वया ज्ञास्यते; असत्यं काव्ये तव वाक्ये न प्रविश्यति। त्वं श्लोकबद्धां रम्यां रामस्य पुण्यकथां विरच, यावत्पृथिव्यां पर्वतानदीः तिष्ठन्ति। यावद् भवता कृतं रामकथां जनाः गायन्ति, तावत् रामायणकथा लोके प्रवर्तिष्यते। तावत् त्वं स्वर्गे भूमौ च जनानां मध्ये वत्स्यसि।” इति उक्त्वा भगवाञ्जगाम, स च महर्षिः शिष्यैः सह विस्मितमानसः तस्मात् स्थलात् प्रस्थितः। ततः सर्वे शिष्याः पुनः पुनः तं श्लोकं प्रमुदिताः विस्मयमग्नाः गायन्ति स्म। यं श्लोकं महर्षिणा चतुर्भिः पादैः कीर्तितं, तस्य पुनः पुनः पाठेन शोकः श्लोकत्वं प्राप्तः। तदा विशुद्धचित्तस्य वाल्मेकेः संकल्पः समजनि—“एवं श्लोकैः समग्रं रामायणं रचयिष्यामि।” स उत्तमानि विषयाणि, अर्थान्, वचनानि, मनोहराणि च गृहीत्वा रामस्य कीर्तिं निर्माय, समवृत्तशतश्लोकैः काव्यं विरचयामास। सम्यग्व्यवस्थितसमाससन्धिं मधुरं सुसंस्कृतवाक्यं च कृत्वा, रघुपुत्रस्य दशग्रीववधसंयुक्तां कथां शृणुत। एवमुक्त्वा, श्रीवाल्मीकि रामायणे बालकाण्डे तृतीयः सर्गः श्रोतव्यः। स सर्वाणि वृत्तान्तानि धर्मयुक्तानि, हितानि च श्रुत्वा, तस्य धीमतः यथावृत्तं पुनः स्पष्टतया विचिन्तयति। स्नानं कृत्वा, कूर्चे पूर्वाग्रेण उपविष्टः, अञ्जलिं कृत्वा, धर्मेण घटनां अनुसंधत्ते। स तत्र सर्वं—हास्यं, भाषणं, गमनं, क्रियाश्च—धर्मबलात् सम्यगवेक्षमाणः, यथावत् निरीक्षते। रामस्य सत्यधृत्याः वनगमनं पत्न्या भ्रात्रा च सह यद्वृत्तं, तत्सर्वं विचिन्तयति। ततः स योगनिष्ठः धर्मात्मा, यद् यद् तत्र अतीते काले जातं, फलं करतले यथा, तद् दृष्टवान्। तं सर्वं तत्त्वेन दृष्ट्वा, विवेकेन महात्मा, रमणीयस्य रामस्य समग्रकथारचने प्रवृत्तः। स कामार्थधर्मगुणयुक्तं, धर्मार्थगुणविस्तारितं, सर्वश्रुतिसुखदं, मणिसंपूर्णमिव सागरं काव्यं चकार। पूर्वं नारदेन यथोक्तं, स महर्षिः रघुवंशस्य कथा सम्यग्व्यरचयत्। रामस्य जन्म, वीर्यम्, सार्वलौकिकप्रियता, जनानां प्रियत्वम्, धैर्यं, सौम्यता, सत्यवृत्तता, विविधा अद्भुतकथाः, विश्वामित्रस्य साहाय्यं, जानक्याः विवाहः, धनुर्भङ्गः, रामपरशुरामयोः विवादः, दशरथस्य गुणाः, रामस्याभिषेकः, कैकेय्याः पापवृत्तिः, रामाभिषेकविघातः, वनगमनम्, राज्ञः शोकविलापः, तस्य परलोकगमनम्, जनशोकः, तेषां विसर्जनम्, निषादाधिपेन संवादः, सारथेः निवर्तनम्, गङ्गातरणम्, भारद्वाजदर्शनम्, तेन अनुमतिः, चित्रकूटदर्शनम्, गृहनिर्माणम्, भरतागमनम्, रामप्रसादनम्, पितुः तर्पणम्, पादुकाभिषेकः, नन्दिग्रामवासनम्, दण्डकवनगमनम्, विराधवधः, शरभङ्गदर्शनम्, सुतिक्ष्णसाक्षात्कारः, अनसूयाकथा, गन्धानुलेपनदानम्, अगस्त्यदर्शनम्, धनुर्ग्रहणम्, शूर्पणखासंवादः, तस्याः विकृतिः, खरत्रिशिरसोर्वधः, रावणोत्थानम्, मारीचवधः, वैदेह्याः हरणम्, राघवस्य विलापः, जटायोः निधनम्, कबन्धदर्शनम्, पम्पासरोवरोपलम्भः, शबरीदर्शनम्, फलमूलभोजनम्, पम्पायां विलापः, हनुमद्दर्शनम्, ऋश्यमूकगमनम्, सुग्रीवसाक्षात्कारः, विश्वासमित्रता, वालीसुग्रीवयोः संग्रामः, वालिवधः, सुग्रीवाभिषेकः, ताराविलापः, संधिः, वर्षाकालवासनम्, सिंहस्यानुरूपस्य राघवस्य कोपः, सेनासमाह्वानम्, सर्वदिशं प्रेषणम्, पृथिव्यां निवेदनम्—एवं सर्वं महर्षिणा वाल्मीकिना काव्यरूपेण रचितम्।